با پيمان جهاني کودک آشنا شويم
پيمان جهاني حقوق كودك يك پيمان نامه بين المللي است كه براي دفاع و حمايت ازحقوق كودكان تهيه شده است.اين پيمان پس ازده سال گفت وگوبين كشورهاي عضو سازمان ملل درسال 1989ميلادي تدوين گرديدودرسال1990به مرحله اجرادرامد .درحال حاضراز193 كشورجهان, 191 كشور به اين پيمان ملحق شده وخودراملزم به اجراي ان مفاد نموده اند.جمهوري اسلامي ايران درسال1373به صورت مشروط به پيمان حقوق كودك ملحق گرديده است.پيمان جهاني كودك داراي يك مقدمه و 54 ماده است كه ماده ان حقوق كودك رامطرح مي سازدو13ماده ان درباره چگونگي اجراي ان در هر كشور است . اين پيمان بطوركلي چهارزمينه اصلي را در ارتباط باكودكان مورد توجه قرار مي دهد كه عبارتند از :
بقا , رشد , حمايت و مشاركت
مواد پيمان نامه حقوق كودك به اختصار عبارتند :
ماده1:تعريف كودك
كودك كسي است كه سن او كمتر از 18 سال باشد مگر اينكه براساس قانون قابل اعمال, سن قانوني كمتر تعيين شده باشد...
ادامه مطلب
شارهزایانى بوارى دهرونزانى و پهروهرده جهخت دهکهنهوه لهوهى که ترس له قوتابخانه گرفتێکه ئاراستهى خێزانه جیاوازهکان دهبێبتهوه لهسهرهتاى دهستپێکردنى ساڵى تازهى خوێندن، ئهم ترسهش چهند شێوازێکى جیاوازى ههیه، ههیانه ئاساییه و ههشه نهخۆشیه ئهمهش به گوێرهى سروشتى پهیوهندى منداڵهکه به دایک و باوکی و ژینگهکهی دهوروبهریهوه دهگۆڕێت، تاوهکو بازنهى شارهزایی و زانینى منداڵ فراوانتربیت، پارێزگارى منداڵهکه دهکات له ترس و شڵهژانى دهرونى له کاتى رۆیشتنى بۆ قوتابخانه ئامۆژگارى پسۆڕانیش بۆ ئهم باره ئهوهیه، که ئاههنگ و ڤیستیڤاڵ سازبکرێت بۆ منداڵان له سهرهتاى...
ادامه مطلب
اغلب اوقات اگر کمی وقت و حوصله کنیم متوجه وجود خلاقیت در بچه ها می شویم . بهترین زمان برای اطلاع از خلاقیت کودکان ، تماشای آنها به هنگام بازی است. کودک را در حالی که آزادانه و فارغ البال با مواد و اسباب بازیهایش سرگرم بازی است تماشا کنید.کودکان خلاق اغلب برای هر یک از وسایل بازی خود موارد استفاده متفاوتی پیدا می کنند و قبل از اینکه از وسیله ای به سراغ وسیله دیگر بروند از آن به انواع مختلف استفاده می نمایند...
ادامه مطلب
پارادايم ها و گفتمان هاي نويني كه زاده تحولات پسامدرن و فرآورده حركت به سوي «جهاني شدن»اند، جهان آكاد ميك را نيز در گستره نفوذ خويش گرفته اند. اينك دانشمندان و پژوهشگران با چالش هاي نويني به ويژه در حوزه«مفاهيم» و «تعاريف» مواجهند. در درون هر نظام علمي، گروهي از مفاهيم به طور عادتي به جد و جهد و به كرات مورد استفاده بازيگران حوزه هاي گوناگون به كار گرفته مي شوند. گويي اين مفاهيم از بديهيات اوليه شمرده شده و نيازي به زحمت تعريف دقيق و روشن ندارند. اما به نظر مي رسد در اثر تحولات شتاب آلود و همه جانبه در دهه هاي اخير، اين مفاهيم و اصطلاحات، صرفاً فرم و صورتي ثابت اند كه محتوا و ماده يي تازه يافته اند و گويي در درون ساختارها، نظام هاي نويني از جريان معنايي پديدار شده اند، از اين رو، به نظر مي رسد تعريف يا در واقع باز تعريف نو از مفاهيم كهن از اولويت هاي جهان آكادميك به شمار مي رود. اين مهم البته در شعبات علوم اجتماعي ضرورت بيشتري دارد.از ميان علوم اجتماعي«علم حقوق» به سبب جايگاه، شانيت، بلندي پيشينه تاريخي، فونكسيون اجتماعي و اهميت بي بديل آن در زندگي روزمره انسان ها، بيشتر به بازتعريف مفاهيم اصلي خود و تطبيق آنها با شرايط و مناسبات اجتماعي امروزين، نيازمند است. از آنجا كه قانونگذار در بسياري از موارد كمتر به خود زحمت تعريف مفاهيم اصولي و بنيادين حقوقي را داده است، به نظر مي رسد اين وظيفه خطير بردوش نظريه پردازان و دكترين سازان حقوقي و فقهي سنگيني مي كند...
ادامه مطلب
خلاقیت در کودکان
فاطمه اسلامیه
خلاقيت قابليتي است كه در همگان وجود دارد اما نيازمند پرورش و تقويت ميباشد تا به سر حدشكوفايي برسد. فرد خلاق كسي است كه از ذهني جستجوگر و آفريننده برخوردار باشد. خلاقيت عبارت است از « توانايي ديدن چيزها به شيوه هاي جدي، شكستن مرزها و فراتر رفتن از چارچوب ها، فكر كردن به شيوه اي متفاوت، ابداع چيزهای جديد، استفاده از چيز هاي نا مربوط و تبديل آن به شكل هاي جديد.» می توان نتیجه گرفت که خلاقیت برآیند فرآیندهای ذهنی و شخصیتی فرد بوده و به تولیدات و آثاری منجر می شود که نو و بدیع بوده، خاصیتی متکامل داشته و با واقعیتها، منطبق بوده و در غایت به سود جامعه بشری هستند.
ادامه مطلب
این اختلال دارای سه علامت عمده است که شامل پرفعالیتی (پرتحرکی ) کمبود توجه و تمرکز,بروز اعمال تکانه ای (اعمال ناگهانی و غیر قابل پیش بینی می باشد این اختلال دارای سه نوع است در نوع اول کودک فقط مشکل در نگهداری توجه و تمرکز دارد در نوع دوم فقط پر تحرکی و بیش فعالی دیده می شود و بالاخره نوع ترکیبی که کودک هم پرتحرک بوده و هم مشکل توجه و تمرکز دارد این اختلال در 5٪ کودکان دبستانی و در پسرها سه تا پنج برابر شایع تر از دختران است و بیشتر در پسران اول خانواده دیده می شود... این اختلال دارای سه علامت عمده است که شامل پرفعالیتی (پرتحرکی ) کمبود توجه و تمرکز,بروز اعمال تکانه ای (اعمال ناگهانی و غیر قابل پیش بینی می باشد این اختلال دارای سه نوع است در نوع اول کودک فقط مشکل در نگهداری توجه و تمرکز دارد در نوع دوم فقط پر تحرکی و بیش فعالی دیده می شود و بالاخره نوع ترکیبی که کودک هم پرتحرک بوده و هم مشکل توجه و تمرکز دارد این اختلال در 5٪ کودکان دبستانی و در پسرها سه تا پنج برابر ...
ادامه مطلب
صابر محمدي
آيا كودك شما به حرفتان گوش نميدهد؟ آيا فرزندتان از قوانين و حد و مرزي كه تعيين كردهايد، سرپيچي ميكند. شما براي تغيير دادن اين وضعيت چه خواهيد كرد؟ بهكارگيري عكسالعملهاي بيتاثير در ميان والدين بسيار شايع است. اين عكسالعملها گاهي برعكس عمل ميكنند و حتي باعث تحريك كودك در شروع مبارزه براي جلب توجه بيشتر خواهند شد.
اغلب والدين ميدانند روش هاي كاربردي آنان چندان تاثيري ندارد ولي اين آگاهي ، آنان را از بهكارگيري روشهايشان بازنميدارد.
بيتاثير بودن روشهاي به كار گرفته شده در شناخت اولين قدم در راه بهبود، بسيار حائز اهميت است. به همين علت اشتباهات والدين در رفتار با فرزندشان را مورد بررسي قرار ميدهيم.در اين مقاله به 10 اشتباه رايج تربيتي كه والدين آنها را به كارميبندند اشاره كردهايم.
سرزنش: شما فرزند خود را بابت رفتارش...
ادامه مطلب
ڕۆژی چوارشهممۆ ڕێکهوتی ۱۴ی ڕهزبهری ۱۳۸۹ی ههتاوی ئهنجومهن ئهدهبیی مههاباد به بۆنهی ڕۆژی جیهانی مناڵان "۱۶ی ڕهزبهر" کۆڕێکی بهڕێوه برد به بهشداری شاعیران، ئهدیبان و نووسهرانی بهشی ئهدهبیاتی مناڵان و بهشێکی بهرچاو له مناڵانی کورد. لهم کۆڕهدا که بۆ یهکهم جار له ماوهی چهند ساڵهی ئهنجومهن دا بهڕێوه چوو مناڵان شێعر و چیرۆکهکانی خۆیان ئاڕاستهی بهشداربووان کرد. بهشێک لهو مناڵانهی لهم کوڕهدا بهرههمیان خوێندهوه بریتی بوون له:
1. سۆما پهرویزنیا به چیرۆکی "لذت درس خواندن"
2. ئاگری محهممهدی به دوو هۆنراوهی کوردی و فارسی
3. دیمهن پهرویزنیا به چیرۆکی "بزغاله کوچولوی شاخ طلایی"
4. نازگوڵ مهعڕووفی به دوو شێعری کوردی و فارسی
5. تارا مێهرهبانی به چیرۆکێک و دیکلهمهیهک
6. سروه ڕهشیدزاده به دوو چیرۆکی "چه کسی اول حرف زد؟" و "روز اول مدرسه"
7. ژینا فهلاحی به کورته شێعرێکی فارسی
8. ئارینا زیایی به کورته شێعرێکی کوردی
له بهشی کۆتایی بهرنامهدا پاش میوانداری کردن ئهنجومهن خهڵاتی خۆی پێشکهشی بهشداربووان کرد.
منبع خبر: انجمن ادبی مهاباد
http://edebi-meh.blogfa.com/
بهکالۆریۆس له دهروونناسیدا
جنێو بەواتای وشەیەكی ناشیرین دێت كە بۆ ئازاردانی كەسێك یان چەند كەسێكە لەلایەن كەسی جنێو دەرەوە بەمەبەستی تۆڵە كردنەوە یان سوكایەتی و شكاندنەوەی كەسێك یان هەرپاڵنەرێكی تر. ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەماندا زۆر كەس دەبینین جنێو بەیەكتر دەدەن یان كەسانێك هەن لەناو كۆمەڵدا بەجنێودەر ناسراون ئەمانە هەر كەس بە پێی تەمەن و ئەو بارودۆخە پەروەردەییەی كە تیایدا گەورە بووە هۆكاری دروست بوونی تایبەت بە خۆی هەیە هەر یەكێك لە ئێمەش توشی ئەوە بوین كە منداڵێكمان بینیوە جنێوی بەمنداڵێكی تر داوە یان جنێوی بەخوشك و براو كەسی خێزانەكەی خۆی داوە پێدەچێت زۆر جار دایك و باوكی منداڵەكەش ڕابمێنن لەوەی كە چۆن منداڵەكەیان لەتەمەنێكی بچوكدا جنێو لەكێ وە فێر بووە. بێ ئاگان لەوەی كە ڕەنگە هەرخۆیان هۆكاری سەرەكی ئەو ڕەفتارەی منداڵەكەیان بن...
ادامه مطلب
|
| |
|
چکیده مقاله: کودکان را برای مقاصد متعددی از جمله بهره کشی جنسی یا استفاده از نیروی ارزان کار آنان یا مقاصد تجاری قاچاق می کنند. قاچاق، گرفتن افراد، حمل و انتقال و رساندن به جایی و تهدید، زور، اعمال فشار و حیله و دروغ تعریف می شود. که نیمی از قربانیان، کودکان هستند. طبق برآورد سازمان جهانی کار هرساله 1.2 میلیون کودک قاچاق می شوند. این رقم افزایش معناداری یابد... |
ادامه مطلب
نقاشیهای کودکان نوعی گیرایی آنی دارند، آنها ساده، جذاب و سرشار از زندگی و هویتند. کودکان با نقاشیهای خود حرف می زنند، حرفهایی که به دلایل گوناگون قادر به گفتن آنها نیستند. نقاشی نیز همانند خواب و رویا به آنها این اجازه را می دهد که خود را ازممنوعیت ها سازند و با ما در حالتی نا خودآگاه، درباره مسائل، کشفیات و دلهره هایشان صحبت کنند.
تخیلات هنری همانند خواب و رویا، در ژرفای ضمیر ناخودآگاه هر کس به جستجو می پردازد و ژرف ترین محتویات درونی فرد را متظاهر می سازد. کودک نیز به کمک نقاشی دلهره ها و کشمکش های درونی خویش را آشکار می سازد و بدین طریق اثر آنها را کاهش می دهد. در حقیقت وقتی مسائل و مشکلات عاطفی بر روی کاغذ منعکس می شوند به صورت تازه و جداگانه ای که کمتر دلهره آور است در می آیند...
ادامه مطلب
ایران صدا: مبتکر اولیه نظریه روانشناسی تحلیل رفتار متقابل، فردی است به نام گرینکر که در سال 1900 میلادی متولد شد و بعد از او، اریک برن این نظریه را تعقیب کرده، توسعه داد و از آن استفاده های علمی و درمانی نمود./گروه اجتماعی و اقتصادی
تحلیل رفتار متقابل نظریه ای منظم و هماهنگ درباره شخصیت و پویایی های اجتماعی ارائه می دهد و به عنوان یک روش روان درمانی و خود شناسی است که با نگرش های فلسفه انسان گرایی توام شده است. T.A معتقد است که انسان ها، صرفأ چون انسان هستند ارزشمند می باشند. به طور کلی T.A بر این فلسفه استوار می باشد که:
1. همه انسانها ذاتأ خوب هستند.
2. همه توانایی فکر کردن دارند.
3. شرایطی که فرد دارد به دلیل تصمیمات شخصی خود اوست و قدرت تغییر دادن آن را دارد.
رسیدن به وضعیت عالی " من خوب هستم - تو خوب هستی- آنها خوب هستند " از ریشه های فلسفی انسانگرایانه T.A نشات می گیرد و در واقع نوعی معرفت شناختی و عرفان شناختی و عرفان انسانی است و این یعنی مردم خوب هستند. من، خودم و شما را همانطور که هستیم، می پذیریم و این پذیرش نا مشروط یک اصل رشد یافته درونی است و نه یک شعار و کلام. تحلیل رفتار متقابل در درجه اول به شناخت همه جانبه سه حالت من یعنی "والد"، "بالغ" و"کودک" می پردازد...
ادامه مطلب
موختار کریمی
دیاردهی لێدان وهک یهکێ له دیارده ناحهزه ههره باوهکانی قۆناخی منداڵی ناوی لێ دهبردرێ ووهک ئهشکهنجهی جسمی و دهروونی له قهڵهم دهدرێت به داخهوه دایکان و باوکانی کۆمهڵگا سونهتییهکان بهپێی ههر هه مان نهریتی کۆن وهک تهنیا رێگهِی بهرگیری کردن له دوباره کردنهوهی ئاکارێک له لێدان و گوێ بادان کهڵک وهردهگرن پێشیان وایه ئهمهتهنیا رێگهچارهیه بۆ بهرگیری و کوتایی هێنان به ئاکاره نا ئهخلاقیهکانی مندالان . دهروونناسان له توێژینهوهکانی خۆیان دا سهلماندوویانه ههر ئاکارێکی مروڤ هۆکار و پاڵنهرێکی ههیه و دهبێ بۆ باشتر تێ گهشتن له چۆنیهتی وهۆکاری روودان ئاکا رهکان له رهگ وریشهکهی بڕوانرێت نهک پهل و پۆ . لێدان وهک ههوڵێک بۆ گۆڕانی رهوتارێک پێناسهدهکرێت به ڵام له راستی دا زۆر جار ههرههمان دهرهاویشتنی تووڕهیی و نهتوانکاری خۆمانه بهسهر منداڵهکهماندا باوکێک که تووڕهیه و له دهرۆی ماڵهوه بهههر هۆیهکهوهبێت تووڕهکراوه؛ له بنهماڵهکهیدا داخی نهتوانکاری بهرانبهر به پالنهرهکهی دهرۆ دهرژێنێت. وێنای دیکتاتۆر بوونی باوک و ههمیشهگوێڕایهڵ بوونی مندال بۆ دهستوورهکان، زۆر جار زوو تووڕه بوون دهخوڵقێنێ. بهشێوهیهک که باوک یان دایکی دیکتاتۆررهوش دهیهوێ له چرکهدا دهستوورهکانی بهجێ بهێندرێ بهڵام ئهم داخوازیه له گهڵ نابهجێ بوونی دا له لایهن هیچ کهسهوه پهیڕهو ناکرێ چ بگا به منداڵێ که دهیهوێ سهربهخۆیی تهمرین بکات زور جار هوکاری بێ قسهیی منداڵانمان ههر خۆمان ودهستوور و خواسته پهیتاپهیتا و نابهجێکانمانه کهخۆشمان پێی دهزانین بهڵام ....
لێدان وهک تهمێ کردنی ئاکارێکی نابهدڵ بهکاردێت( تهمێ ) له بهرانبهری تهشویق دا دێت بو ئاگادار کردنهوهی مندال له ههڵهکهی و دوباره نهکردنهوهی. به هه مان شێوه بۆ جیاکردنهوهی وته و ئاکار ی باش له خراپ، نهک بۆ وێران کردنی کهسایهتی و گه ورهیی و رووخاندنی دهروون و باوهر به خۆبوونی. مهرج نییه ههر تهمێیهک لێدان بێت و مهرجیش نییه ههر لێدانێکیش وهک تهمێ له قهڵه م بدرێت مهحرووم کردنی مندال له چوون بۆ جێگهیهک دهتوانێ جاری ئهنجام دانی کارێکی نابهدڵ کهم بکاته وه دهتوانین بڵێن بهشێکی زۆری لێدانهکان له سهر چشتگهڵێکی بچووکه و رهوتارهکهی منداڵ ستارتی پهرۆشی ونیگهرانییهکهی نهبووه بهڵکوو درێژهدهرو دهروازهیه که بۆ خاڵی کردنی ههڵچوونی چشت گهلێ کیتر نموونهگهڵێکی بهرچاو دهتوانین بێرینهئهژمار که کارهساتی لێ کهوتوهتهوه و هیچ کامیان هیچ کات شایانی ئهو هه مووه ئازاره نهبوون مازیار ئهو منداله 13 ساله ی دانیشتویی قهوهخ تهنیا لهبهر دهستکاری متۆرێکی هاوسێکهیان دوایی ماوهیهکی زور لێدان و ئهشکه نجه له لایهن باوکییه وه له ژێرزهوی مالهکهیان دا کوژرا ؛دهستکاری متۆرسیکلێت ئهم تووڕه یییه ی دروست کرد یان چشتێکی تر؟
لێدان به ههر جورێک بێت نابهجێیه و جگه له خهسار و وێرانی دهروونی هیچی بهدواوهنییه .توێژینهوهکان سهلماندوویانه بۆ تهربیهت و راهێنانیش نهک باش نیه بهڵکوو زۆر خراپیشه . لێدان له یهکهم ههنگاو دا ههستی قین و تۆڵه سهندن له مناڵ دا دروست دهکات بهرانبهر به دایک و باوکی. دواتر به بۆنهی نهبوونی توانای دهرهاویشتنی بهرانبهر بهوان له دهروونی دا دهبێ بهگرێ و له ئاکاره کومهڵایهتی و رهوتاره گشتییه کانی دا خۆی نیشان دهدات و بهورهفتار و ئاکار ناشرین بار دێت کهدهبێته هۆی وهدهر نانی له گرووپی دۆستان و ئهمهش خۆی دهبێته هۆی لاواز بوونی توانا کۆمهڵایهتی و فیکریهکان و خهسارێکی گهوره له کهسایهتی و ههویهتی دهدرێت .سۆز و خۆشهویستی فێر نابێت ناتوانێت له گهڵ خهلک د ا پێوهندی گونجاو دروست بکات و له ئهنجام دا بهرهو ئاکاره دژه کومهڵایهتییه کان وهک دزی و گیرۆدهبوون به ماده هوشبهره کان و گرووپه نهشازه کان دهچێت توێژینهوه کانی دهروونناسان سهلماندوویانه که ماڵی پڕ له تووڕهیی و دیکتاتۆر رهوش یهکێک له هۆکارهکانی لادانی سێکسی منداڵه به شێوهیهک که گرژی و تووڕهیی ئهبێته هۆی ههڵچوونی خوێن و ئهمهش دهستکاری و ههڵگرسانی رهمه کی جینسی و ئهندامه جینسیه کان ئاسان تر دهکات. له کۆتایی دا به دهستنیشان کردنی چهند نموونه له ئه نجامهکانی لێدان بۆ بیرکردنهوه لهم بابهته گرنگه کوتایی به نوسینهکهدێنم
• لێدان زۆر زوو کاریگهری به ئاگا هێنانهوهی لهدهست دهدات
• دایکان و باوکان ههر جارێک دهبێ لێدانهکه زۆر تر بکهن چون ههستهوهره کان له گهڵ رادهی پێشووی لێدانهکهدا دادێن
• منداڵی لێدراو فیر دهبێ ههر کات تووڕهبووی لێدان باشترین رێگهیه، ئهمهش دایک و باوک فێریان کردووه نهک کهسی تر
• هاتنهخواره وهی رادهی باوهر به خۆ بوون و ههست به بێ رێزی له لایی خۆی، که سهرهتای ههموو خهسارهکانه
• ههست به وه که جیهان ئهمن نییه و بهردهوام له ترس و دڵهڕاوکێ دایه
• فیر بوونی یاسای دارستان که ههرکهس بههێز تر بوو دهتوانێ تۆ به ئهنجام ههموو کارێک مهجبوور بکات
• زۆر ئهنجامی تر وهک خهمۆکی و ههڵاتن له مهدرهسه و ماڵۆ،شکسته کاریهکانی ئاینده، تهڵاق ، لاتی گهری و...
با سهره تا له خۆمانهوه دهستپێبکهین به گۆڕان و لابردنی لێدان و توند و تیژی دژ به منداڵان
منبع:http://derunnasi.blogfa.com
خێزان به گرنگترین دامهزراوه دادهنرێت له فێرکردنی هۆکارهکانی ڕاهێنانی کۆمهڵایهتی، مهبهستیش لهمه گۆڕینی منداڵه له بونهوهرێکی بایولۆژییهوه بۆ بونهوهرێکی کۆمهڵایهتی، که دواتر کهسێتی تاک فۆرمهله دهکات، ههروهها خێزان ڕۆڵێکی گرنگ دهگێڕێت له گهشهی کۆمهڵایهتی منداڵ و ڕۆشنبیری کۆمهڵایهتیهکاندا، خێزانیش ئهرکێکی کۆمهڵایهتی و دهرونیی زۆر گرنگی لهسهره که ئهویش
وهکو یهکهمین قوتابخانهی کۆمهڵایهتی وایه بۆ منداڵ، که ڕۆڵی گرینگی ههیه له تێرکردنی ئارهزووه دهرونییهکــانی منداڵ و بنیاتنانی دهرونێکی تهندروستدا.
ساڵانـــی یهکهمی تهمهنی منداڵێتی دهبێته بناغهیهك بۆ بنیاتنانی قهوارهیهک و ههماههنگیهکی دهرونیی گونجاو، بهڵام ئهگهر منداڵ ڕووبهڕووی ئهزمونێکی تاڵ و پڕ بهژان بوهوه ئهوه کــــار له تێڕوانین و گۆشهنیگای منداڵهکه دهکات، پاشه ڕۆژ توانای چارهسهرکردنی کێشهکانی خۆی له دهست دهدات، چونکه ئهو ئهزمونه زیانبهخشانهی منداڵهکه پێیدا تێپهڕیوه، کاریگهری نێگهتیڤی کردۆته سهر کهسێتی منداڵکه.
ئهمهش کاتێک ڕاسته، که ئێمه بڕوامان بهوهههبێت، که ئایندهی مرۆڤ وابهستهیه به منداڵیهوه، به واتایهکی تر کهسێتی، درێژکراوهی قۆناغهکانی منداڵێتیه.
بۆیه دهتوانین بڵێین ساڵانی یهکهم و سهرهتاکانی منداڵی پڕکرۆکترین و پڕینسیپیترین قۆناغی ژیانی مرۆڤــــن. بێگومان ئهم قۆناغه ههستیارهی منداڵێتی بۆ یهکهمین جار لهنێو چوارچێوه و وێستگهکانی خێزاندا دهست پێدهکات، بۆیه شتێکی سهریرنییه، ئهگهر بڵێیین خێزان ئهو دامهزراوهیه یه، له ئاکامدا مرۆڤ یان بهرهو دۆزهخ ، یان ڕووهو بهههشت دهبات...
ادامه مطلب
سامان کمال ههولێری 
سامان کهمال ههولێری له سالی 1985 له شاری ههولێر له دایک بووه دهرچووی پیشهیی له شاری ههولێر ، ساڵانی 2009 کهوتۆته نێو تۆری راگهیاند که یهکێک بو له حهزوو ئاواتهکانی سامان ئێستا ژیانی هاوسهری پێک هێناوه ههر له شاری ههولێر ژیان بهسهر دهبات ، وه یهکێکه له کارمهندانی ئاژانسی کوردستان بۆ دهنگوباس ( AKnews ) له شاری ههوڵێر.
کێ له ئێمه ئهو دوومناڵه یهمهنی یه ( ریم ئهنیس نومهیری و نجود عهلی ) بیردێتهوه که ئهو دۆخهیان ڕهتکردهوه و کۆتی هاوسهرگیری مناڵانیان شکاند؟ ئهگهر نجود له کۆکردنهوهی دۆکۆمێنتهکانی خهباتی ڕهوتی ژیانیدا سهرکهوتوبوو لهگهڕانهوهی مناڵیدا له پهڕتوکێکدا بهناوی( من نجودی 10 ساڵ تهڵاقدراوم) له نووسینی ڕۆژنامهنووسی
فهرهنسی دالفین مینۆی و چاپکردنی خانهی بڵاوکردنهوهی بهناوبانگی فهرهنسی میشال لافون. زۆریتریش ههن ههوڵ ئهدهن ڕزگاریان بێت، لهوهی که مل کهچی ئهمری واقع بن. هێشتا به ملیونان کچانی جیهان له ووڵاتانی تازه پێگهیشتوودا ساڵانه له تهمهنهێکی زۆر مناڵیدا به هاوسهرگیری دهکرێن و له مافی خوێندن و تهندروستی نوێ و ههلی ئابووری و ههتا یاریکردنیان لهگهڵ کهسوکاریاندا بێبهشدهکرێن، سهرهڕای یاسا و ڕێکهوتننامه نێودهوڵهتیهکان لهسهر زوویی هاوسهرگیری لهتهمهنی مناڵیدا، هێشتا یاساکانی باری کهسێتی و یاسای هاوسهرگیری لهزۆربهی ئهو دهوڵهتانهدا لهبیر دهکهن، گوێ نادهنه کاریگهریه کۆمهڵایهتی و خراپیهکانی تهندروستی. بهگوێرهی ماددهی یهکی ڕێکهوتننامهی مافی مناڵ، هاوسهرگیری مناڵان یان زوو هاوسهرگری یان ئهگهر تهمهنی یهکێک له کوڕ وکچهکه لهخوار 18 ساڵهوه بن قهدهغهیه، له کاتێکدا زوو هاوسهرگیری مناڵان کاریگهری لهسهر ههردوو ڕهگهزهکه ههیه، وه کاریگهری گهورهتر لهسهر کچهکه دهمێنێتهوه. بهجۆرێک کچان بهشێکی گهورهوزۆری ئهو قوربانیهن. لهزۆربهی ووڵاتاندا هاوسهرگیری مناڵان پێشێلکردنی مافی مناڵه و شێوازێکه له ڕهگهزپهرستی دژی مناڵ له ئاکامی ئهو کرداره سێکسیهی له هاوسهرگیریدا ڕوودهدات، لهزۆرکاتدا دهبێته بێبهشکردنی له مافه بنهڕهتیهکانی تهندروستی و فێرکردن و گهشه و یهکسانی.
کچانی خوارووی بیابانی ئهفهریقا و ئاسیا .. ژنانی مناڵانن
ڕاپۆرتهکانی یونسیف دڵنیایی دهدات لهوهی که ژمارهی زوو به هاوسهرگیریکراوی، کهزۆربهیان نافهرمین و تۆمارنهکرون، بهڵام له ههندێ لێکۆڵینهوه مهیدانیه ڕێگهپێدراوهکاندا ئاماژه به ژمارهیهکی دژوار دهکهن، به تایبهتی له ووڵاتانی تازه پێگهیشتوودا. هاوسهرگیری مناڵان بهشێوهیهکی تایبهت...
ادامه مطلب
در اولین نگاه، سؤالی که به ذهن متبادر میشود؛ این است که این کودکان از کجا میآیند و به کجا میروند. نقطه آغاز روزشان کجا است و مأمن و پناهگاهشان کجا؟ پول حاصل از رفت و آمد بین ماشینها و نشستن کنار پیادهرو را به چه کس یا کسانی میسپارند؟ پاسخ سؤال اول را کسانی درمییابند که اگر بر حسب اتفاق صبح خیلی زود در خیابان تردد کنند، وانت نیسانهایی را میبینند که انبوهی از کودکان خواب آلود را روی هم مانند بستههای پستی انباشتهاند تا به مقصد یعنی محل کارشان برسانند و در آخرین دقایق شبانگاه، باز تکرار راه، پیموده شده است؛ چهرههای خسته، گرسنه و خوابآلوده کودکان، پاسخ سئوال دوم برمیگردد به خانوادهها و یا سرپرستان این کودکان خیابانی.
در سالهای گذشته، شاهد طرح جمعآوری متکدیان و ساماندهی کودکان خیابانی بودیم که که تعدادی از آنها همشهری محسوب میشوند و برخی دیگر میهمانان ناخوانده کشورهای همسایه. متولیان این امر از بهزیستی گرفته تا شهرداری، کمیته امداد و یا سایر دستگاههای اجرایی، یکدیگر را به کمتوجهی در مسئولیتشان، عدم تخصیص اعتبار، عدم اجرای صحیح و اصولی طرح متهم میکنند و در پی آن هنوز که هنوز است نه طرح به شور رسیده و نه کودک خیابانی سامان یافته است.
آوردن این مقدمه بهانهای بود برای پرداختن به بحث آسیبشناسی پدیده کودکان خیابانی و خطراتی که متوجه ایشان از طرف جامعه و همچنین وجود این کودکان در بطن روزمرگی کلان شهرها و شهرهای بزرگ دارد.
اهمیت پرداختن به پدیده کودکان خیابانی
بیشک اندیشه مطالعه و بررسی کودکان خیابانی در سال های گذشته اذهان کارشناسان مسائل اجتماعی را مشغول نموده است. کودکان فقیر دارای خانواده یا بدون خانواده که در خیابانها، ایستگاههای راهآهن، و سایر مراکز تجاری زندگی میکنند، بخشی از جامعه بشری هستند که پرداختن به آن، جلوگیری از شروع آسیبهای اجتماعی است.
بر طبق نظیر یونیسف، کودکان خیابانی با واقعیت تلخی از جدایی فزاینده خانواده روبهرو هستند و در خطر از دست دادن امکانات اساسی همچون بهداشت و آموزش میباشند. کودکان خیابانی با فقر شدید و تجربه مجموعه خطراتی مواجه هستند که اثر مخربی بر سلامتی آنها دارد. آنها با گرسنگی و تغذیه ضعیف، مشکلات بهداشتی، فقدان سلامت روانی، تأخیر تحولاتی، مشکلات روانشناختی و عدم پیشرفت تحصیلی مواجه هستند. این پیامدهای بیخانمان با دیگر پیامدها زنجیرهای را تشکیل میدهند که نیازهای تغذیهای کودکان برآورده نشود. رشد، تحت تأثیر قرار گرفته و به تبع آن سلامت جسمانی به خطر میافتد و این امر بهداشت روانی را به شدت تحت تأثیر قرار داده، و در نتیجه توانایی تمرکز کاهش مییابد و در پی آن عملکرد اجتماعی به شدت دچار افت میشود.
کمبود این امکانات در سنین نوجوانی و جوانی برای دختران بیخانمان در زمان بارداری که عمدتاً ناخواسته است، کودکان بیخانمان را در معرض وزن کم در زمان تولد، مشکلات سلامت و بیماریهای مزمن، مشکلات شناختی و تحولی سنین رشد و مشکلات تحصیلی قرار میدهد. البته این نکته قابل تأمل است که تعداد بسیار کمی از این کودکان از امکان تحصیلات ابتدایی برخوردار میگردند.
مشکلات سلامتی با مشکلات روانشناختی همراه با عملکرد ضعیف اجتماعی، اضطراب، افسردگی و مشکلات رفتاری به دنبال حضور در خیابان، منجر به بروز شدیدترین آسیبهای روانشناختی میشود.
کودکان خیابانی چه کسانی هستند؟
سازمان جهانی بهداشت، کودکان خیابانی را به چهار گروه مختلف دسته بندی کرده است:
۱ - کودکانی که در خیابانها زندگی میکنند و اولین نگرانی آنها زنده ماندن و داشتن سرپناه است.
۲ - کودکانی که از خانواده خود جدا - شدهاند و موقتاً در مأمنی مانند خانههای متروک و سایر ساختمانها، پناهگاهها و سرپناهها زندگی میکنند و یا از منزل یک دوست به منزل دوست دیگر میروند.
۳ - کودکانی که تماس با خانواده خود را حفظ میکنند ولی به علت فقر، پرجمعیت بودن خانواده و یا سوءاستفاده جنسی و جسمی از آنان در بعضی شبها و اکثر ساعات روز را در خیابانها به سر میبرند.
۴ - کودکانی که در مراکز ویژه نگهداری می شوند اما قبلاً در وضعیت بیخانمانی به سر میبردهاند و در معرض خطر برگشت به همان وضعیت هستند.
از مشخصات برجسته کودکان خیابانی میتوان به این موارد اشاره کرد:
بیگانه و طرد شدن آنها از نظام و ساختار معمول اجتماعی، اقدام به رفتارهای شدید ضداجتماعی (Anormy) و صدمه به خود، داشتن سوء ظن به خدمات رسمی و در نتیجه استفاده کم از منابع کمی موجود، زندگی کردن پایینتر و خارج از محدودههای سنتی سیستم رفاهی.
وجه مشخص دیگر این کودکان گذراندن وقت زیاد در خیابان است. همچنین خیابان منبع اولیه برای معاش این گروه محسوب میشود و بدین ترتیب مشخص میگردد که به طور شایسته و مطلوب توسط بزرگسالان نگهداری نمی شوند. این کودکان معمولاً یا دارای یک والد پدر یا مادر بوده و یا شاهد حضور ناپدری یا نامادری در خانه هستند. در حالتهای بعدی میتوان از کودکانی نام برد که بیسرپرست هستند و یا در مراکز شبانهروزی بهزیستی نگهداری میشوند.
کودکان خیابانی از لحاظ تأمین معاش به چند گروه تقسیم می شوند:
متکدیان، بزهکاران (سارقین، توزیعکنندگان مواد مخدر، متخلفین جنسی)، - کارگران خیابانی در مشاغل کاذب، کارگران خیابانی در مشاغل واقعی، ولگردان متکدی با مشاغلی همچون تنقلات فروشی، واکسی، روزنامه و گلفروشی، فال، کوپن فروشی و در نهایت ضایعات جمع کنها.
در این میان کودکان خیابانی هستند که با خانواده تماسهای مکرر دارند، به مدرسه میروند و در پایان روز به خانه برمیگردند. عدهای دیگر، گاهگاهی با خانواده تماس دارند، به مدرسه نمیروند و به ندرت شبها به خانه برمیگردند. و گروهی دیگر، کودکانی هستند که با خانواده خود هیچ تماسی ندارند، از تحصیلات بیبهرهاند و در جستجوی سرپناه و غذا با گروه همسالان تعامل دارند.
از نکات برجسته کودکان خیابانی، علل فرارشان از منزل است. از عوامل مهم میتوان فقر (اقتصادی)، تفاوت شدید طبقاتی و نبود عدالت اجتماعی، نرخ بالای بیکاری، افزایش بیرویه جمعیت در محلههای حاشیهنشین شهرها، فقر فرهنگی خانوادهها (بی سوادی و کم سوادی)، افزایش نرخ طلاق، اعتیاد، فوت یک یا هر دو والد بر اثر سوانح طبیعی و یا اجتماعی، افزایش بیرویه مشاغل کاذب با درآمد بالا، کمرنگ شدن فرهنگ مذهبی و ملی و سست شدن بنیان ارزشهای اخلاقی و اعتقادی در جامعه را نام برد.
در این میان فرار کودکان از خانه با محوریت خانواده نقش اساسی را ایفا میکند. عدم به کارگیری راهکارهای تربیتی صحیح و بروز مشکلات متعدد، تبعیض بین فرزندان، کمبود محبت، لوس شدن، تنبیهات شدید فیزیکی، سوء استفاده جنسی، عدم درک حساسیتهای دوران بلوغ نوجوانی، ترس کودک از حضور در مدرسه، تفاوت سنی فاحش والدین و کودک و نوع ارتباط بین نسلی، مقدار زوجات پدر خانواده، اختلالات روانی، سرقتهای کوچک و بزرگ در منزل و مدرسه، فقر مادی و فرهنگی خانواده و طلاق، عمدهترین مشکلات درون خانواده است.
پیامد فرار از خانه و پناه آوردن کودکان به خیابان چیزی نیست جز آغاز سوءاستفادههایی از این کودکان از قبیل:
آموزش کودکان و بکارگیری آنان برای حمل و توزیع مواد مخدر و سایر موارد غیرقانونی، آموزش و بکارگیری کودکان برای تکدیگری، آموزش و بکارگیری کودکان برای انواع سرقت، جیببری، کیفزنی، کیفقاپی، خفتگیری، کودکربایی و … ، بهرهکشی و سوءاستفاده جنسی، فروختن کودکان جهت تجارت اعضای بدن، آموزش و بکارگیری در اماکن فساد، فروختن و یا اجاره کودکان به منازل، بکارگیری در مشاغل خدمات پست دستفروشی و معرکهگیری، از جمله این سوء استفادههایی هستند که آثار مخربی برای سلامت جسمی و بهداشت روانی کودکان خیابانی برجا میگذارد.
هرگونه اقدام جهت پیشگیری یا کنترل پدیده اجتماعی کودکان خیابانی مستلزم شناخت این گروه در دستهبندیهایی است که به آنها اشاره گردید. اما این پیشگیری و کنترل نیازمند ابزارهای ویژهای هستند که دستگاه اجرایی، سازمانهای غیردولتی و خیریهای، نقش تأثیرگذاری بر آن دارند. از مهمترین این عوامل میتوان به:
• حساس شدن و فعال شدن نهادهای دینی نسبت به پدیده کودکان خیابانی.
• حمایتهای اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی از طریق سازمانهای غیردولتی از خانوادههای کودکان خیابانی و گسترش سیستم تأمین اجتماعی.
• ایجاد و گسترش مراکز شبه خانواده برای کودکان خیابانی فاقد خانواده همچون سپردن آنان به خانوادههای فاقد فرزند، برای آن دسته از کودکان خیابانی که فاقد والدین هستند.
• ایجاد مراکز سیار و موقتی به عنوان سرپناه برای کودکان فاقد خانواده.
•تأمین و ایجاد سرپناه شبانه و ارائه آموزشهای کارهای فنی و حرفهای.
• ارائه خدمات مددکاری در محل حضور کودکان خیابانی در خیابانها.
• تفکیک بین دختر و پسر خیابانی جهت پیشگیری و کنترل آسیبهای اجتماعی.
ضرورت رویکرد اجتماعی به این پدیده و توجه به اینکه خیابانی بودن جرم نیست ولی میتواند منجر به جرمی همچون بزهکاری گردد.
• مطرح کردن بحث کودکان خیابانی از طریق نشریات، صدا و سیما و حساس ساختن مردم نسبت به مشکلات کودکان خیابانی.
• توسعه و تجهیز منابع انسانی برای کار با کودکان و نوجوانان خیابانی در موسسات دولتی و غیردولتی.
• تجهیز و فعال نمودن نهادهایی که در سطح شهرداریها، دولت و سازمانهای غیردولتی، با حقوق کودکان و نوجوانان سروکار دارند.
• استفاده از تجربیات موفق سایر کشورها در امور ساماندهی و بازپروری کودکان خیابانی اشاره کرد.
با توجه به مطالب فوق باید اذعان داشت که پدیده کودکان خیابانی که هر روز شاهد افزایش جمعیت آنها هستیم، مسلتزم بازنگری در راهکارهای استفاده شده در این حیطه است. زیرا این کودکان با توجه به اینکه در ردههای سنی مختلف قرار دارند، احتیاج به محیط مناسب برای رشد خواهند داشت. لذا باید با توجه به عواقب این پدیده که شامل بزهکاری، سرقت، اختلالهای شخصیتی و … میشوند، تلاش شود تا شناختی بهتر از وضعیت این کودکان حاصل گردد.
در حال حاضر این پدیده از شهرهای بزرگ مانند: تهران، اصفهان، شیراز و مشهد به شهرهای کوچک نیز سرایت پیدا کرده است و در صورت عدم برنامهریزی دقیق شاهد آسیبهای اجتماعی این پدیده خواهیم بود.
سواڵكردن له كوردستاندا بۆته دیاردهیهكی بهرچاو و بهردهوام له زیادبووندایه، لهسهر جادهو بهردهم ترافیكهكان له عهیادهی دكتۆرهكان لهشوێنه گشتیهكان ڕۆژانه چهندجار ڕوبهڕوی كهسانێك دهبینهوه كه دهستدهگرنهوه بۆ ئهوهی بڕه پارهیهكیان بدرێتی، ئهو كهسانه خهڵكی جۆراوجۆرن پیاو، ژن، منداڵ، لهناو ئهوانیشدا خهڵكی دهرهوهی ههرێم بهدیدهكرێت، بێگومان ئهمه دیاردهیهكی ناشارستانی و ترسناكه و پێویسته دهوڵهت و دامودهزگا بهرپرسهكان بیر له چارهسهری بنهڕهتی بكهنهوه
كهسانێك كه سواڵ دهكهن یان سواڵ بهمنداڵهكانیان دهكهن پاساوێكیان ههیه كه گوایه كاریان نیه یان كهمئهندامن و پهككهوتهن یان ئاوارهن یان كهمدهرامهتن و دهرهقهتی گرانی بازاڕ نایهن، ئهم پاساوه بهشێكی واقعیه بهڵام بهشێكی زۆری ناواقعیه، زۆرێك لهوانه له میانهی ئهم كردهیان بۆیان دهركهوتوه كه ههرچیهك بكهن ئهوهندهیان دهستناكهوێت كه له سواڵكردن دهستیان دهكهوێت بۆیه كردویانه به پیشه و دهستبهرداری نابن، ئهوهی جێگهی سهرنجه مناڵان به ڕێژهیهكی بهرچاو بۆ ئهم كردهیه بهكاردههێنرێن.
سواڵكردن بهگشتی دیاردهیهكی ناشرین و زهرهرمهنده بۆ كۆمهڵگا و كهسان و خێزانێك كه دهیكهن، بهتایبهتی بۆ مناڵان زهرهرهكهی چهند بهرابهره، ڕاهێنان و بهكارهێنانی مناڵ بۆ سواڵكردن له چهندین لاوه خهتهرناك و ڕوخێنهره، كهسی داروخاویش خۆی بهكهم دهزانێت، له دوا ڕۆژیشدا مرۆڤێكی نا تهندروست و كارنهكهر و تهمهڵ دێته كۆمهڵگاوه، سواڵكردن مناڵ دهخاته ناو گێژاوی بیركردنهوه ی جۆراوجۆری خراپتر له سواڵ بۆ بهدهستهێنانی پاره:
ادامه مطلب
ادامه مطلب
تەكنەلۆژیا لەژیانی هەریەكەماندا رۆڵێكی گرنگ دەبینێت، هەر ئەمە وایكردووە بەپێی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا هەوڵ بدەین سەرجەم ئەو ئامێرانە دەستەبەر بكەین كە خواستمان لەسەریەتی. پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا بەچەشنێكی تر سودی لێ دەبینرێ. لەكۆمەڵگەی كوردیدا هەریەك لەو ئامێرانە لەخێزانێكدا و لەلایەن تاكەكانەوە بەشێوەی جیاواز سودی لێوەرگیراوە، ئەمە وایكردووە زیانەكانی زۆرتر بێت تا سوودەكانی. یەكێك لەو ئامێرانە تەلەفزیۆنە، كەلەهەموو ماڵێكدا هەیە، ئایا ئەم ئامێرە تا چەند توانیویەتی رۆڵی سەرەكی خۆی ببینێت لەماڵەكانماندا؟ تا چەند ئەو بەرنامانەی دەبینرێن لەرێگەی شاشەكانی تەلەفزیۆنەوە بوونەتە فاكتەرێك بۆ پێشخستن و هاوكاریكردنی لایەنی پەروەردەیی لەخێزاندا؟ بەتایبەت ئەو كاریگەریانە لەچ ئاستێكدان بۆ منداڵان و هەموو بنەماكانی پەروەردە و فێركردنیان گواستۆتەوە؟لەرووی كاریگەری دەروونییەوە چ حاڵەتێك بۆ منداڵ دروست كردووە؟
لەسەرەتای گفتوگۆكەماندا (ئالان عەزیز) پسپۆر لەبواری منداڵاندا دەڵێت: فەلسەفەی پەروەردەكردن، قسەلەسەر هەموو ئەو وردەكارییانە دەكات كە پێویستە لەشێوازی پەروەردەكردنی دایك و باوكدا بوونی هەبێت. دایك و باوك پێش هەموو كەس ئەم ئەركەی لەسەرشانە، دەبێت زۆر هۆشیارانە مامەڵەی لەگەڵدا بكەن، دەبێت حساب بۆ هەموو شتێك بكات تەنانەت بۆ ئەو كەلوپەلانەی كە بۆ یاریكردن بۆ منداڵەكەیان هەڵدەبژێرن، چونكە بەكارهێنانی ئەو كەلوپەلانە كاریگەری لەسەر چۆنییەتی بیركردنەوەی منداڵەكە هەیە بۆ ئایندەی، لەدوای ئەوەی تەمەنی منداڵەكە دەگاتە ئەوەی سەیری تەلەفزیۆن بكات و لەماناكانی بگات، دەبێت ئاگاداری ئەوە كاتێك منداڵەكەیان بەبێدەنگی لەبەردەم تەلەفزیۆن دادەنیشێت سەیری چی دەكات و چ وێنەیەك دەبینێت، نابێت بیر لەوە بكاتەوە و دڵخۆش بێت بەوەی منداڵەكەی بەبێدەنگی و
بەئاقڵی سەیری تەلەفزیۆن دەكات و دەنگەدەنگ لەماڵەكەدا دروست ناكات. زۆرێك لەو وێنانەی منداڵ دەیبینێت؟ لەرووی گەشەی عەقڵ و وێناكردنییەوە هێشتا لەئاست تەمەنی ئەو منداڵەدا نییە و لەماناكانی ناگات، ئەم جۆرە وێنانە زیان بە بیركردنەوە و رەفتاری ئەو منداڵە دەگەیەنێت و وای لێدەكات زیاتر جەخت لەسەر وێنەكان بكاتەوە و لەهەمانكاتدا لێشی تێناگات، بۆ چارەسەری ئەم حاڵەتە دەبێت دایك و باوك ئامادە بن وێنەكانی بۆ شیبكەنەوە ئەگەر پرسیارێكی هەبوو زۆر بە هێمنی و ئامادەییەوە وەڵامی بدەنەوە. ئەگەر ئەو وێنانە لەزهنیدا بمێنێتەوە دەبێتە جێگەی پرسیار بۆی، لەگەڵ ئەوەشدا منداڵ توانای ئەوەی نییە دەقاو دەق ئەو شتەی لەزهنیدا هەیە پرسیاری لێوە بكات یاخود كەسی بەرامبەری بەباشی تێبگەیەنێت، لەوانەیە كێشەی قسەكردنی هەبێت واتا هێشتا بەباشی نەتوانێت وشەكان وەك خۆی بدركێنێت، بەمە وێنەكان لەلای دەمێننەوە و بۆ دەربڕینی ئەو حاڵەتە حەز دەكات لاساییان بكاتەوە، بۆ ئەوەی ئەو وێنانەی بینویەتی لەلایەن خۆیەوە پیادەی بكات، بۆیە دەبێت تەواوی ئەندامانی خێزان زۆر بەووریاییەوە ئاگاداری سەیركردنی ئەو فلیمە كارتۆن و وێنانە بن كە منداڵ سەیری دەكات، چونكە لەهەموو رەهەندەكانەوە كاریگەری لەسەر منداڵ هەیە.
خاتوو "وەنەوشە عەبدولڕەحمان" مامۆستا لەباخچەی ساوایان سەبارەت بە كاریگەرییەكانی تەلەفزیۆن لەسەر منداڵ دەڵێت: تەمەنی باخچەی ساوایان تەمەنێكی زۆر ناسكی منداڵە و پێویستی بەچاودێرییەكی زیاتر هەیە، ئەركی دایك وباوك لەم تەمەنەی منداڵ ئەوەیە دەبێت زۆر وریابن لەوەی كاتێك دادەنیشن پێكەوە سەیری تەلەفزیۆن دەكەن دەبێت بزانن سەیری چی دەكەن. رۆژانە چەندین حاڵەتی لەم چەشنەمان بەرچاو كەوتووە، منداڵ هەیە لەو تەمەنە سەرەتاییەوە بەهرەی لاسایكردنەوەی تێدایە، حەز دەكات لاسایی ئەو كەسە بكاتەوە كە سەرنجی راكێشاوە، یاخود ئەو فلیمە كارتۆنەی كەبینیویەتی و چەندانی تر، بەڵام نابێت دایك و باوك كاتێك سەیری بەرنامەیەك یاخود فلیمێكی ترسناك بكەن و منداڵەكانیشیان لەلا دانیشتبێت چونكە لەوكاتەدا بێ ئاگان لەوەی ئەو فلیمانە چەند مەترسیەكی گەورەی هەیە بۆ سەر بیركردنەوە و حاڵەتی دەروونی منداڵ. زۆر منداڵ هەیە لەپڕ دەست دەكات بەگریان كاتێك لێی دەپرسین دەڵێت فڵان شت بۆم هات یان بەبێ هیچ هۆكارێك رقی لەكەلوپەلەكانی دەبێتەوە، كاتێك لەدایك و باوكیان دەپرسین بۆچی ئەم منداڵە لەو شتانە دەترسێت لەوەڵامدا دەڵێن لەفڵان بەرنامە یان فلیمدا بەشێوەیەكی خراپ و ترسناك بینیویەتی، ئەمە هەڵەیەكی زۆر گەورەیە كە لەخێزانەكاندا روودەدات بۆیە ئاگامان لەم جۆرە فلیمانە بێت و دوور لەمنداڵ سەیریان بكرێت.
(ئاسۆ جەلال)ی پزیشكی دەروونیش لەم لایەنەوە دەڵێت: بەلایەنی دەروونی منداڵ بابەتێكی زۆر هەستیارە، جگەلە پزیشك و دەروونناسەكان دەبێت هەموو كەسێكی تر بەپێی تێگەیشتنی خۆی بۆ بابەتەكە شارەزای هەبێت چونكە نابێ ئەوان هۆكار بن بۆ خراپ بوونی باری دەروونی منداڵەكانیان. بەداخەوە لەخێزانەكاندا كەمتەرخەمیەكی زۆر هەیە لەرووی پەروەردەكردنی منداڵەوە.
زۆر جار ئەو منداڵانەی دێنە لام لەدایك و باوكەكانیان دەپرسم ئەم منداڵە پێشتر لەماڵەوە رەفتاری چۆن بووە؟ لەوەڵامدا دەڵێن منداڵێكی ئاقڵ بووە هەر دانیشتووە بەدیار تەلەفزیۆنەوە بەبێ ئەوەی بزانین سەیری چی دەكات و بەچییەوە سەرقاڵە!! من لێرەدا بەدایك و باوكان دەڵێم با خواست و ئارەزووەكانی خۆیان زاڵ نەبێت بەسەر منداڵەكانیاندا، منداڵ دەبێت تەمەنی منداڵی بەمنداڵی بەسەر بەرێت، بۆچی دەبێت بەشداربێت لەناخۆشی و گرفتەكانی خێزان، چونكە ئەم حاڵاتانە زۆر كاریگەری خراپ لەسەر دەروونی منداڵ بەجێدەهێڵێت و لەتەمەنی گەورەیدا لێیدەردەكەوێت، ئەگەر لەمنداڵییشدا دەرنەكەوت. مەبەستمان لەحاڵەتی دەروونی لەدەستدانی عەقڵ نییە ئەگەر منداڵ وەك پێویست نەخەوت و خواردنی نەخوارد بێگومان تووشی حاڵەتێكی دەروونی بووە لەوانەیە لەسەیركردنی فلیمێكی ترسناكەوە بووبێت یاخود لەشتێك ترسابێت كە زۆرجار دایك بۆخۆی لەو ئاژەڵ یان كەلوپەلانەی دەترسێنێت كە وەك هۆكارێك بۆ بێدەنگ بوون و ئاقڵ بوون بەكاری دەهێنێت. ئاماژە بەشتێك دەكەم ئەركی دایك وباوكە رەچاوی بكەن، كاتێك بڕیاری ئەوە دەدەن منداڵیان دەبێت خۆشیان بەتەواوی ئامادە بكەن بۆ پەروەردەكردن و خزمەتكردنی منداڵەكەیان و هەوڵ بدەن بەپێی پێویست ژووری بۆ جیا بكەنەوە بەپێی تێپەڕبوونی تەمەن پێداویستییەكانی بۆ دابین بكەن و بزانن ئەقڵی لەچ ئاستێكدایە ئینجا بڕیاری كڕینی ئەو كەلوپەلیان بۆ بدەن بۆئەوەی لەئایندەدا تاكێكی تەندروستی لێدەربچێت.
خاتوو " شلێر محەمەد" توێژەری كۆمەڵایەتی سەبارەت بەم حاڵەتە دەڵێت: خەیاڵی منداڵ، خەیاڵێكی فراوانە زۆرجار لەو شتانە یاخود گیانلەبەرانە دەترسێت كە نەیبینیوون واتە خەیاڵەكانی تەنها لەرێگەی بیستنی ئەو شتانەوە دەبێت و حاڵەتێكی وا ترسناكی بۆ دروست دەكات كەدەگاتە ئەو ئاستەی پێویست بەسەردانی پزیشكی دەروونی دەكات، لەكاتی سەردانیشی بۆ لای پزیشك ترسەكەی دەبێت بەدوو ئەوەندە چونكە هەمیشە لەئازار دەترسێت و پێی وایە ئەوا پزیشكە ئەو ئازارەی پێدەبەخشێت، بۆیە ئارەزووی چوونە لای پزیشك ناكات، هاوكات لەگەڵ ئەوەشدا پزیشك ناتوانێت تەواو چارەسەری ئەم حاڵەتە بكات، تاكەكەس دەتوانێت پێش چوونی بۆلای پزیشك چارەسەری بكات دایكی منداڵەكەیە دەتوانێت رێگە نەدات بەو تێكچوونە دەرونییەی منداڵەكەی، بێگومان ئەو حاڵەتی ترسانە لەرێگەی سەیركردنی تەلەفزیۆنەوە كاریگەری دەبێت، بەتایبەت فلیمە ترسناكەكان زۆر هەڵەیە منداڵ سەیری بكات، چونكە ئەو فلیمانە دەرهێنەر هەوڵیداوە ترسناكترین دیمەن نیشانی بینەرانی بدات تا سەرنج راكێشتربێت، بەپێی لێكۆڵینەوەكانیش دەركەوتووە tv بەشداری دەكات لە پەروەردە و وێناكردنی سایكۆلۆژیای منداڵ و خێزان و كاریگەری لەسەر رەفتاری گەورانیش هەیە، بۆیە ئەوە ئەركی دایك و باوكە رێگربن لەمنداڵەكانیان لەسەیر كردنی ئەو فلیم و بەرنامە ترسناكانەی كاریگەری خراپ لەسەر لایەنی پەروەردەیی و دەروونی منداڵ بەجێ دەهێڵێت، وا لەمنداڵ دەكات هەمیشە منداڵێكی گۆشەگیر و تەنها بێت و جگەلەوەی تووشی خەمۆكی و چەندان حاڵەتی خراپی تر دەبێتەوە.
منداڵ لەو تەمەنەیدا هەوڵی ئەوە دەدات ئەو شتانەی لەچواردەوری روودەدات لاساییان بكاتەوە هەرنەبێت دەبێت بزانێت بۆچی بەكاردێت، كاتێكیش دیمەنێكی سەرنج راكێش لەرێگەی شاشەی تەلەفزیۆنەكەیەوە دەبینێت هەوڵ دەدات دووبارەی بكاتەوە، ئەو دیمەنانەش هیچی بۆ ئەوە نابێت كە منداڵێك سودی لێوەربگرێت یاخود لاساییان بكاتەوە، ئەمانە كاریگەری لەسەر تواناكانی منداڵ دروست دەكات و واهەست دەكات كە لاوازە لەبەرامبەر سروشتی تواناكانی خۆیدا، بۆ چارەسەركردنی ئەم حاڵاتانە دەبێت دایك و باوك بەرنامەی بەسوود كە تایبەتن بە پەروەردەی منداڵ پیشانی منداڵەكەیان بدەن و لەگەڵیاندابن، بۆئەوەی لەهەرشتێك تێنەگەیشتن روونكردنەوەی تەواویان بۆ بكەن، لەمەوە دایك و باوك دڵنیا دەبن لەپەروەردەكردن و سروشتی حاڵەتی دەروونی منداڵەكەیان لەئێستاو ئایندەدا.
زیاد حوسێن گەردی*
منداڵ ئەو بوونەوەرە پاكەی كە بە بێگەردییەوە دێتە دنیاوە سەرەتای لەدایكبوون و بڕینی قۆناخی كۆرپەیی و قۆناخەكانی دیكەی گەشەكردن دێتە نێو مەیدانی ژیان و پەیوەستبوونی كۆمەڵایەتی، بۆیە بەپێی پەروەردەكردن و تێڕوانینی خۆی بۆ مامەڵەكردنی لەگەڵ دەوروبەرەكەی شێوازی تایبەتی خۆی وەردەگرێت و رەفتار دەكات، بەم چەشنە منداڵ لەم قۆناخەی گەشەكردنیدا چەندین خەسلەتی تایبەتی خۆی هەیە بەتایبەتیش لە رەفتارەكانیدا رەنگ دەداتەوە كە دیاردەی جۆراوجۆری رەوشتی دروست و نادروستی لێ دەبینرێت. یەكێك لەم رەوشتە نائاساییانەش دۆركردنە كە ئەگەر زوو پێشی لێ نەگیرێت دوور نیە تا هەتایە ئەم دیاردەیە لەكۆڵی نەبێتەوە كە لە مامەڵەكردنیدا خوی پێوە دەگرێ و زۆر ئاسایی بۆ هەموو كردەوەیەك هانا بۆ درۆكردن دەبات وەكو رەفتارێكی پیشەی هەر درۆكردن دەبێت و دەشبێتە خاوەن كەسایەتییەكی نائاسایی كە كۆمەڵگە لەخۆی ناگرێت و رەتی دەكاتەوە ئەمەش یەكێكە لە لادانی كۆمەڵایەتی.
هۆكارەكانی درۆكردن لای منداڵ لەسەرووی هەموویانەوە دەگەڕێتەوە بۆ هەڵەی پەروەردەیی لای باوان و پەروەردیاران لەبەر ئەم هۆیانەی خوارەوە :
1 - مامەڵەی باوان: چاوپۆشیكردنی دایك و باوك لە هەڵەی منداڵەكانیان كاتێ منداڵ هەڵەیەك دەكات گەورەكان بۆی راست ناكەنەوە، یاكە منداڵەكە قسەیەكی سەیر و پێكەنیناوی دەكات كە هەموو وشەكانی بە درۆ پێكهێناوە ئەوا گەورەكانیان بە زاری پێدەكەنن و جۆرێك لە ئافەرین و هاندانی لەگەڵدا نیشاندەدەن بۆیە منداڵ بەردەوام دەبێت لە درۆكردن و هەڵسوكەوتە هەڵەكانی.
2 - سزای جەستەیی: كاتێ منداڵ هەڵەیەك دەكات، یاخود زیانێكی لەدەست دەردەچێت جا بۆ شاردنەوەی ئەو كەتنەی كە كردوویەتی نەبادا گەورەكان سزای جەستەیی بدەن هانا بۆ درۆكردن دەبات تا خۆی لە سزاكە رزگار بكات.
3 - توند و تیژی باوان و مامۆستایان: دایك و باوك لە مامەڵەی رۆژانەیاندا تووڕە و توندبن و هەمیشە جۆرە ترسێك پێشكەش بە منداڵەكەیان بكەن بەتایبەتیش مامۆستا لە پەروەردەو فێركردندا سەربازیانە رەفتار لەگەڵ قوتابیەكانی بكات و هەركاتێك منداڵ ئەركەكانی بە جوانی بەجێ نەگەیاند و هەڵەیەكی كرد ئەوا سزای توندی جەستەیی بدرێت لەم كاتەدا منداڵ بۆ خۆپاراستن لەم سزایە و لەترسی گەورەكان، ناچارە هانا بۆ درۆكردن ببات و بەردەوامی ئەم هانا بردنەش دەبێتە رەوشتێكی هەمیشەیی منداڵەكە و لە قۆناخەكانی دیكەی گەشەكردنیدا لەگەڵی دەڕوات و درۆزنێكی شاخداری لێدەردەچێت.
4 - فەرامۆشكردن: گرنگی نەدان بە منداڵ كاتێ هەست بەوە بكات، كە فەرامۆشكراوە، جێی بایەخی دەوروبەر نییە، گرنگی پێنادرێت و رای وەرناگیرێت، گفتوگۆی لەگەڵ ناكرێت لە كاتی دانیشتن و گردبوونەوەی ئەندامانی خێزان لەگەڵ یەكتریدا، بۆیە منداڵ بۆئەوەی خۆی بكاتە بابەتی مەجلیسەكان و خۆی دەربخات و قسەی هەبێت ئەوا بابەتێكی بەدرۆ پێكدەهێنێت و قسە لەبارەی رووداوێك دەكات كە رەنگە راستەقینەش بێت بەڵام لە گێڕانەوەیدا دەیگۆڕێ یاخۆی لە رووداوەكە نەبووە تەنیا گوێی لێ بووە و خۆی دەكاتە رۆلی سەرەكی رووداوەكە و درۆی پڕ سەیرو سەمەرە دەكات تا گوێی لێ رابگرن و بەشداربێت لە گقتوگۆكاندا.
5 - سەرنج راكێشان: منداڵ بۆئەوەی سەرنجی دەوروبەرەكەی رابكێشێ گرنگیەكی تایبەتی پێبدەن جار وایە بە ئەنقەست خۆی زویر دەكات یاخود خۆی بەدرۆ نەخۆش دەكات یا كردەوەی سەیر دەكات بە نموونە بەباوانی دەڵێ ئەم ژوورە ئاگری تێبەر بوو، یا زەنگی تەلەفۆن لێیدا، لە دەرگا دەدرێ، كەسێك هاتۆتە سەربانەكە، مشك لە بن مێزەكەیە...هتد، هەموو ئەم درۆیانە بۆ ئەوەیە سەرنجی دایك و باوكی رابكێشێ هەروەها لە قوتابخانەشدا كاتێ زیانێك بەر شوێنێكی قوتابخانەكە كەوتووە یا كەتنێك روویداوە و بكەرەكە دیار نیە ئەوا منداڵ بۆ سەرنج راكێشان و رازیكردنی مامۆستایان بۆ لای خۆی درۆ دەكات و كەتنەكە بەسەر منداڵێكی بێتاوان دادەدات و دەڵێ بەچاوی خۆم بینیم و بوختانی بۆ هەڵدەبەستێ كە ئەمەیشی بۆ سەرربگرێ ئەوا لەكات و ساتی جۆراو جۆر ئەم رەفتارە دووبارە دەكاتەوە.
بەم ئەندازەیە پێویستە لەسەر باوان و بەخێوكاران و پەروەردەكاران هەڵوەستە لەسەر ئەم دیاردەیەی درۆی منداڵ بكەن و بە بارێكی سوك و سادەی سەیر نەكەن بەڵكو وەك مەترسی سەر دوارۆژی منداڵەكە بۆی بڕوانن، چونكە ئەگەر پێشی لێ نەگیرێت، هەڵەكانی بۆ راست نەكرێتەوە، ئەوا ئالودەی درۆو تەلەكەبازی دەبێت و تا هەتایە بە درۆزن لەنێو كۆمەڵگا وەسفی دەكرێت بۆیە پەروەردەی دروست بۆ منداڵ زۆر پێویستە بەتایبەتی فێری راستگۆیی و ئازایەتی و بوێری بكرێت، كاتێ منداڵەكە قۆناخەكانی دیكەی گەشەكردنی بڕی بە دروستی لەهەرزەكاریش دەربازی بوو ئەوا كەسێكی بەتوانا و خاوەن بەرهەمی بوارەكانی ژیانی لێ دەردەچێت و بەشداری لە بنیادنان و خزمەتكردن و پێشڤەچوونی وڵات دەكات.
|
بێریڤان جهمال حهمه سهعید |
|
ئاشكرایه مافی مناڵ له سهدهی بیستدا كاریگهری له سهر جۆر و فۆرمی یاسای مناڵ له كۆمهڵگای هۆڵهندیدا بینینوه، سهرهتای سهدهش به دانان و پهیرهوكردنی یاسای وهك یاسای" فێربوونی به زۆر" له تهمهنی شهش تا داونزه ساڵییهوه له 1900 دهستی پێكرد، له ساڵی 1905دا یاساكانی تر سهبارهت به مناڵ- گهنج دانرا*. ههر ئهم یاسایانهش بووه بناغهیهك بۆ داڕشتن و فۆرمی سیستهمی مناڵپارێزی له ئێستای كۆمهڵگادا. لێرهوه دهوڵهت ئهركی بهخێوكردن و پهروهردهكردنی ئهو مناڵانهی كهوته ئهستۆ كه له لایهن بهخێوكهرهوه پێویستی و مهرجه سهرهتاییهكانی مناڵیان پێ دابین نهدهكرا، گرنگی پێداویستی دهستێوهردانی دهوڵهت له ناو كاروباری خێزاندا دهگهرێتهوه بۆ ئهو بیروبۆچونانهی كه لهو ساتهوهختانهدا له سهر پهروهرده و ڕۆڵی دایك و باوك باڵادهست بووه. روونتر بلێین كێشه و لادانی ڕهوشتی مناڵ به پلهی یهكهم وابهستهی پهروهرده له لایهك، ڕۆڵی دایك و باوكی له لایهكی دی كرابوو، ههر بۆیه دهووترا مناڵ له كێشهكانیدا خۆی ههڵگری تاوان نیه بهڵكو قوربانی شێوهی پهروهردهی نادروستی دایك و باوكن. له ساڵانی شهست و حهفتاكاندا جهخت له سهر ڕۆڵی یهك لایانهی دایك و باوك و شێوازی پهروهردهیی ئامادهکراو ههبوو، دهیان ووت ههر وهكو چۆن كۆمهڵگا فۆڕم دهكرێ، به ههمان شێوهش تاك فۆڕم دهكرێ*، نمونهش گهر مناڵی كچ شتومهكی یاری كورانه وهربگرێت، له ههمان كاتیشدا كوڕیش به یاری كچانه هانبدرێت ئهو كاته له كوڕ و كچدا تایبهتمهندی تر پهرهدهستێنێت و، یهكسانانه له كۆمهڵگا دهوهستنهوه و جیاوازی نێوانیان نامێنێت. لێرهوه یاساكانی پاراستنی مناڵیش لهسهر ئهو بیر و بۆچونانه وه سهر چاوهی گرتبوو، به مانایهكی دی گهر دایك و باوك توانست و ئامادهیی به خێوكردنی مناڵی نهبێ و خاوهنی شارهزایی و مهرجه سهرهتاییهكانی پهروهردهكردن دابین نهكات، ئهو كاته دهوڵهت دهتوانێت دهسهڵاتی پهروهردهیی بگرێته دهست خۆ، مناڵهكان له ڕێگهی كهمپی پهروهردهیی، یان شوێنی تایبهت دهكرێ سهر له نوێ پهروهرده بكرێنهوه . بهڵام له ساڵانی ههشتادا له دوای لێكۆڵینهوه و گفتوگۆ له سهر كێشهكانی منال- گهنج باس و بابهتی تر هاته ئاراوه و پرسیار دهكرا ئایا چی له پێش چی دایه، پهروهرده یان سروشت؟ ئایا ههر پهروهردهیه ڕۆڵی گهوره له گهشهكردن و هاندانی مناڵ دهبینێت یاخود فاكتهری گرنگی تریش ههیه كه كاریگهری له سهر گهشهكردنی مناڵ دهبینێت كه دهبێت بایهخی تهواو وهربگرێت، ئهویش لایهنی بوونیهت و تێمپرهمێنتی خودی مناڵهكهیه، به گوێرهی مۆدێلی *ترانسئهكشیۆنێل گهشهكردنی مناڵ پرۆسهیهكه و ههمیشه له گۆراندایه، فاكتهری پهروهرده له لایهك و فاكتهری بوونیهتی خودی مناڵهكه له لایهكی دی، له ههمان كاتدا كاریگهری كار و كارداونهوهی ئهم دوو لایهنهش له سهر یهكتر ڕۆڵی گهوره له سهر گهشهكردنی كهسایهتی منال- گهنج دهبینێت. لهبهر ئهوه جهخت خرایه سهر ئهو ڕاستییهی كه هۆكاری دروست بوون و سهر ههڵدانی كێشهی مناڵ نادروسته گهر تهنها وابهستهی فاكتهری یهكلایهنهی پهروهرده بكرێ و لایهنهكانی تر پهراوێز بكرێن، پرۆفسۆری پهیداگۆكیكی به ناوبانگ هرمان پێی وایه كێشهی یان پاشكۆیی گهشهی مناڵ سادهگۆییه گهر یهك لایهن ببینرێت، بهڵكو دهبێت ههمو لایهنهكان لێكۆڵینهوهی له سهر بكرێت. بێگومان له دهزگا پهروهردهییهكاندا بابهتێكی تر بایهخی تایبهتی وهرگرت ئهویش ئایا تا چ رادهیهك ههڵكهندنی منال له ناو خێزاندا و راوگێزكردنی بۆ شوێنی تایبهت، سودمهنده له سهر دروستكردن و گهشهسهندنی كهسایهتی مناڵ. ئایا ئهو مناڵهی كه له لایهك له كێشهیهك رزگار دهكرێ، بهڵام له ههمان كاتدا ئهو ههڵكهندنه نابێته هۆكارێك له دروستكردنی كێشهی تر كه له ئاییندهدا له سهر كهسایهتی مناڵهكه دهردهکهوێ و رهنگدهداتهوه. ئایا پرۆسهی دروستكردنی پهیوهندی نێوان دایك- مناڵ ناشێوێنرێت؟ ئایا كاریگهری بۆ سهر پرۆسهی هۆگری چی دهبێت كه یهكێكه له گرنگترین قۆناغ له ژیانی مناڵداو ههمو ژیانی ئاییندهی دیاری دهكات؟ بهڵام گریمان دایكهكه مهرجهكانی بهخێوكردنی مناڵ له پاراستن و مسۆگهر كردنی ئاسایشی دهروونی و جهستهیی دابین نهكات. گریمان دایكهكه له بهخێوكردنی منالهکهدا بزره و، رۆڵی نیه؟ ئهی چۆن ئهم كێشهیه چارهسهر دهكرێ! ئهم پرسیارانه و چهندیین فاكتهری تر بووه هۆكاری ئهوهی پرسیار بكرێ و جاری دی پیاچوونهوهی سیاسهتی خزمهتگوازری مناڵ بێته ئاراوه و دوابهدوای ئهمهش سهیری یاساكانی مناڵ بكرێتهوه. ئهوهبو له ساڵانی ههشتا ههوڵدرا كه تا بتوانن كێشهی مناڵ له ناو خێزان خۆیدا چارهسهر بكهن، نهك منال ڕاگوێزی شوێنی تر بكرێ. دهركهوتوه كه پرۆسهی لۆیالیتی( وهفایی) له پهیوهندی منال – دایكدا، پرۆسهیهكی گرنگه دهبێت فهرامۆش نهكرێت، ئهم پرۆسهیه خۆی له خۆیدا شوێنی لێكۆڵینهوهی زۆره ناكرێ لێرهدا باس بكرێت، به واتایهكی تر گهر چی مناڵ له ئهنجامی كێشهی خێزانی یان ههر چ هۆیهك له هۆیهكانهوه توشی كێشه دهبێت بهڵام باشتره ههوڵ بدرێت له چوارچێوهی خێزانی خۆی چارهی كێشهكانی بكرێت. ههڵبهت بوونی كێشه و پاشكۆیی گهشهیی له لایهك و نهدۆزینهوهی وهڵامی هۆكاری كێشهكان له فاكتهری پهروهرده و بوونیهت(سروشت)، هاندهرێ بوو كه ڵێكۆڵینهوهی زانستی تر لهم چهمکهدا بكرێ و ڕێگا چارهسهری تر بدۆزرێتهوه. بێگومان پێشكهوتنی تهكنۆلۆژی ڕۆڵی گهورهی لهم بوارهدا له دهرخستن و ڕونكردنهوهی ههندێ كێشهی مناڵدا بینی. ئهویش فاكتهری سێههم كه له سالاني نهوهدا بایهخی تایبهتی وهرگرت ڕادهی كامڵبوونی مهركهزی وهزیفهكانی مێشكن، له ئهنجامی لێكۆڵینهوهی زانستی له سهر مێشك بۆ نمونه له و مناڵانهی كهADHD Attention Deficit Hyperactivity Disorder یان، ههیه ( مناڵی زۆر بزێو) دهركهوتووه كه" سهنتهری گهیاندنی مێشك" به تێکڕایی بچوكتره له هاوتهمهنهكانی خۆی كه ئهو تێكچوون و ناتهواویان نه بێت *. دیاره ئهم بهشه گرنگهی مێشك كه لای چهپ و لای ڕاستی مێشك به یهك دهگهیهنێت و وهزیفهی وهرگرتنی ئیعاز رێكدهخات، زیاتر ڕهوشتی ئهم مناڵانه دیاری دهكات كه هۆی كێشهی ههڵسوكهوتیان چیه، ههروهها ئهوانهی شیزۆفرینيایان ههیه به رێژهیهكى ناوهنديي دهركهوتووه كه ئهوانه سهنتهری گهیاندن له مێشكیاندا بچوك تره وهك له یهكێكی ئاسایی . كهواته پێویسته بۆ دیاركردنی كێشه و گرفتی مناڵ جا چ له روی فێربوونهوه یان پهروهردهیی و كۆمهڵایهتیهوه بێت. ڵێكۆڵینهوهی ههمه لایهنهی وردو چڕی له سهر بكرێ. گهر سهیری كوردستانی باشور بكهین و پرسیار بكهین ئایا ئهم سیستهمه له ژێر سایهی دهسهلاتی ئێساتدا تا چ ڕادهیهك یاساكانی خزمهتگوزاری پێشكهش به منال و گهنج دهكهن؟ تا چ ڕادهیهك ئهم یاسایهنه له ئامانجی هێانهدی مهرجه سهرهتاییهكانی مناڵ و گهنجدایه ؟ ئایا ڕۆڵی له هاندان و گهشهكردنی لایهنی كۆمهڵایهتی و سۆزمهندی و سایكۆلۆژی و جهستهییدا بینیوه ؟ ئایا چ كاریگهرێكی له هێنانهدی ئامانی و ئاسایشی جهستهیی و دهرونی و سێكسی ههیه ؟ ئایا یاساكان دهسهڵاتیان ههیه؟ یا دهسهڵاتدارهكان هێزیان له یاساكان زیاتره؟ دیاره روداوه دڵتهزێنهكانی ڕۆژانه وهڵامی ئهم پرسیارانهمان دهداتهوه، كه نهك ههر منال بایهخی پێنهدراوه بهڵكو مافه سهرهتاییهكانی پێشلكراوه ، خۆ ئهگهر ههر باسی دراما خێزانیهكان نهكهین كه ڕۆژانه چهندهها منالان دهبنه قوربانی، یا باسی كێشهی گهورهی ئهو مناله كورانه نهكهین به دهستی گهوره سالانهوه دهفرێندرێنه شیو و دۆلهكانهوه بهدرهفتاری سێكسی دهكرێن ئاكامهكانی نهك كاریگهری ههر له روی تهندروستی و كێشهی جۆراو جۆر دهبن بهڵكو شكاندنی كهرامهت و عزهت نهفسیان وردو خاش دهكرێ. بهڵام تهنها باس له باسی ژیانی سادهی مناڵ و ژیانیان له ناو خێزاندا بكهین پرسیار له خۆمان بكهین ئایا نهبونی و دابین نهكردنی مهرجه سهرهتاییهكانی ژیان وهك ئاو و كارهبا بۆ نمونهش نهبونی كارهبا و بهكارهێانی مۆلیده چهند قوربانی داوه ؟ خۆ ئهگهر له کێشهی تهقینهوهی مۆلیدهو روداوه دڵتهزێنهكانی سوتاوی مناڵ خۆمان لادهین بهڵكو تهنها له لایهنی دهرونی مناڵ بچینه پێشهوه كه ناله نال و فره فری مۆلیده چ كاریگهرێكی بۆ سهر لایهنی دهرونی و سۆزمهندی بینیوه. دهردهكهوێ كه منال نهك ههر نهپارێزراوه بهڵكو له ههمو رویهكهوه ژیانی بهمهترسی گهوره تهنراوه. دهشێ پسپۆڕان و پرۆفشیۆلهكانی مناڵپارێز و دهزگا پهروهردهیی و فێرگهكان به زمانێكی ڕون و ئاشكرا له كۆنگرهس و كۆبونهوه و له قوتابخانهكاندا باس و لێكۆڵینهوه لهسهر كێشهكانی مناڵ – گهنج بكهن، دهبێت ئاوڕێکی تهواوی لێبدرێتهوه و خهمی لێبخورێت به دامهزراندنی بنکه و دانانانی یاسا و رێسای پتهو بۆ ئهم مهبهسته و سوودوهرگرتن له ئهزموون و لێكۆڵینهوه زانستیهكانی بواری منداڵان له سهرانسهری جیهاندابكرێت بۆ رزگارکردنی باری نالهباری مناڵ و گهنج له کۆمهڵگاکهماندا، که ئۆباڵی ههمیشه له ئهستۆماندایه.
· Defence for Childeren International. December 2005 · Pedagogish adviseren. 2003 · Ontwikkeling in vogelvlucht. 2002 |
 |
| عکس روی جلد مجله سان از پدر 13 ساله |
به گزارش روزنامه سان ، الفى پسر 13 سالۀ انگلیسی كه چهرهاش او را بیش از 8 سال نشان نمىدهد از دوست دختر 15 سالۀ خود (چنتل) صاحب فرزند دخترى شد.
آن دو وقتى از موضوع مطلع شدند تصمیم به سقط جنین گرفتند اما بعد پسرك فكر كرد بد نیست كه پدر شدن را نیز تجربه كند. الفى كه هیچ درآمدى ندارد و تنها گاهى اوقات حدود 10 پوند از پدرش پول تو جیبى دریافت مىكزده است به گفتۀ خود هیچگاه عواقب این تصمیم خود را نسنجیده بوده است.
پسرك شرح مىدهد كه در سال گذشته زمانىكه تنها 12 سال داشته است براى اولین بار ارتباط را با دوست دخترش تجربه كرده كه نتیجهاش چنین شده است.
به گزارش فارس، كشور انگلیس، در میان تمام كشورهای اروپای غربی، بیشترین شمار بارداری را در میان دختران نوجوان داراست.
شمار بارداریهای دختران نوجوان در انگلیس 2 برابر تعداد بارداریهای دختران نوجوان در كشورهای فرانسه و آلمان است.
بر اساس تازهترین ارقام منتشر شده توسط اداره آمار ملی انگلیس، تعداد بارداریهای زیر سن 16 سال در انگلیس در سال 1999 به میزان 3/8درصد بود اما این میزان در سال 2006 كاهش پیدا كرد و به 8/7 درصد رسید . البته شمار بارداری ها در میان دختران نوجوان در انگلیس همچنان بالا است.
الفی، پدر 13 ساله، و دخترش
الفی و دوست دخترش چنتل به همراه نوزاد دخترشان میسی
چنتل و مادرش و دخترش
چنتل و الفی و دخترشان
چنتل و الفی و دخترشان
انتشار خبر مربوط به پدر شدن یك پسر بچه 13 ساله در انگلیس، شوك و حیرت شمار بسیاری از مردم این كشور را به دنبال داشته است.
الفی پتن Alfie Patten پسر بچه 13 ساله انگلیسی و شانتل استیدمن دوست دختر 15 ساله وی كه ساكن منطقه ساسكس Sussex در جنوب شرق انگلیس هستند، صاحب فرزند شدهاند .
دیوید كامرون رهبر حزب محافظه كار انگلیس با ابراز نگرانی از روند رو به افزایش بارداری در میان دختران نوجوان انگلیسی گفت: این روند كه بچهها امروزه در این كشور بچه دار میشوند یك روند بسیار نگران كننده است.
دیوید كامرون افزود: این خیلی خوب است كه شاهد بزرگ شدن بچهها و پدر و مادر شدن آنها باشیم اما نه اینكه در حالی كه خودشان هنوز بچه هستند صاحب بچه شوند و بچهها نباید در این سن و سال به موضوع پدر و مادر شدن فكر كنند.
دیوید كامرون سپس گفت: وقوع چنین مسئلهای در این كشور واقعأ نگران كننده است و این مشكلی است كه در نتیجه اشتباه عمل كردن به وجود آمده است و باید این وضعیت درست شود.
ایان دانكن اسمیت از اعضاء حزب محافظه كار انگلیس كه مركزی به نام مركز عدالت اجتماعی را در انگلیس اداره می كند و پیشتر نیز رهبری حزب محافظه كار انگلیس را برعهده داشت، در اظهار نظر خود درباره این حادثه گفت: وجود این موردی كه اكنون رخ داده است و یك پسر بچه 13 ساله پدر شده است نمونه ای از آن نگرانی است كه حزب محافظه كار درباره آن صحبت كرده است و منظور حزب محافظه كار از نامیدن جامعه انگلیس به عنوان جامعه ای از هم گسیخته در واقع وجود چنین مواردی است.
ایان دانكن اسمیت با تأكید بر ضرورت رسیدگی به این مسائل و جلوگیری از وقوع آنها، گفت: این مشكلات در جوامع معینی به وقوع میپیوندند و لازم است تا به منظور حل این مسئله، توجهها بر روی این جوامع متمركز شود.
گوردون براون نخست وزیر انگلیس نیز در واكنش به این حادثه گفت: من از جزئیات دقیق این مسئله اطلاعی ندارم اما معتقدم همگیمان به طور مسلم خواستار این هستیم كه از بارداریهای سنین نوجوانان اجتناب شود .
از سوی دیگر، اد بالز وزیر كابینه دولت گوردون براون در امور مربوط به بچهها، پدر شدن این پسر بچه 13 ساله انگلیسی را حادثهای بسیار ناخوشایند و غیر عادی توصیف كرد و گفت: ما به عنوان یك جامعه میتوانیم این اطمینان را به وجود آوریم كه شمار بارداری های نوجوانان در این كشور روند رو به پایینی را در پیش خواهد گرفت .
گفتنی است، الفی که چهره اش در حد یک پسر 8 ساله دیده می شود با قد 1.22 متر و دوست دخترش Chantelle که 2 سال از او بزرگتر است، چهار روز پیش ، صاحب یک فرزند دختر شدند.
وقتی خبرنگار از او سوال کرد ، هزینه نگهداری کودک را چگونه تأمین می کند، او پرسید:" هزینه یعنی چی؟"
ظاهرا مادر بچه ، در نحوه استفاده از قرص های ضدبارداری دچار اشتباه شده بود.
پدر الفی که دارای 9 فرزند است در این زمینه گفت:" شاید الان کمی دیر شده باشد ، اما حداقل من به او تذکر دادم که به فکر فرزند دیگر نباشند!"
منبع: خبرگزاری فارس
منداڵی زۆر به جووڵه
د . ڕێدار محهمهد ئهمین
پسپۆر ( بۆرد )ی نهخۆشییه دهروونییهکان
دایكێك بهم شێوهیه باسی مندالهكهیدهكات”منداڵهكهم تهمهنی 6 ساڵانهو ئهمساڵ چۆته بهر خوێندن، بهڵام له سهرهتاوه مامۆستاكان گلهیی ئهوهیان ههیه، كهوا جووڵهو چالاكی زۆرهو بۆ ماوهیهكی كهم نهبێت له شوێنی خۆی دانانیشێت، مامۆستای سهرپهرشتیار دهڵێت، زۆرجار ههوڵدهدهم قسهی لهگهڵ بكهم، بهڵام ئهو له ناوهڕاستی قسهكانی من ههڵدهستێتو دهچێته شوێنێكی تر، وا ههست دهكهم هیچ مێشكی لای من نییه، لهبهر ئهوهشه تا ئێستا له خوێندن دواكهوتووه، دایكی له قسهكانی بهردهوام دهبێتو دهڵێت، له راستیدا ئێمه له ماڵهوهش ههستمان بهوهكردووه، كه ئهم كوڕهمان زیاتر لهوانیتر به جووڵهتره، بهڵام ههستمان بهوه نهكردووه، كه ئهمه بارێكی نائاسایی بێت، كهچی ئێستا ئهوهمان ههیه، ئایا منداڵهكهمان بهم رهفتارانهوه ئاساییه یان نا؟
ئهوهی ئهم دایكه باسی دهكات پێی دهوترێت (زیادی جووڵه، كهم تێبینیو زوو ههڵچوون)، كهوا به ههرسێكیان ناوی گرفتێكی دهروونین، ئهم گرفته زیاتر لهم منداڵانه دهردهكهوێت كه له یهكهم ساڵی قوتابخانهن (ههروهك ئهم مناله)، چونكه ئهو كاتهی خوێندنو خوێندنهوه دهست پێدهكات نیشانهكان زهقتر دهبن، بۆ ئهوهی دهستنیشانی ئهم گرفته بكرێت پێویسته منداڵ لایهنی كهم له دوو شوێندا ئهم رهفتاره بكات، كهم تێبینی منداڵهكه لهمهدا دیاردهكهوێت، كهوا منداڵهكه توانای ئهو یاریكردنانهی نییه پێویستیان به تهركیزو تێبینی ههیه، یان وادیاره كه مێشكی لای تۆ نییه كاتێك قسهی بۆ دهكهیت، ئهركی رۆژانه لهیاد دهكاتو ناتوانێت ئهركهكانی خۆی به رێكوپێكی ئهنجام بدات. زیادهی جووڵهو ههڵچوون لهوه به دیار دهكهوێت، منداڵهكه ناتوانێت بۆ ماوهیهكی زۆر له شوێنی خۆی دابنیشێتو ئهگهر داوای لێبكرێت دابنیشێت ئهوا قاچو دهستی به بهردهوامی دهجووڵێنێت، ئارام ناگرێت تا نۆرهی خۆی دێت بۆ قسهكردنو قسهی بهرامبهرهكهی دهبڕێت، ههموودهم له جووڵه دایه وهك له كوردهواری خۆمان دهڵێن (جیوهی له ههناودایه)، دهبێت ههندێك لهم نیشانانه بهر له تهمهنی7ساڵان ههبێتو گرفتهكهش به راددهیهك بێت، كه ببێته هۆی كاركردن له خوێندنو جێبهجێكردنی ئهركی ماڵهوه، ئهوهی جێی سهرنجه بوترێت، زۆر منداڵ ههن به جووڵهو چالاكی زیاترنو زۆربهی ئهو نیشانانهیان تێدایه كه له سهرهوه باسمان كردن، بهڵام دوو مهرجی گرنگ ههیه، كه نیشانهكان به جۆرێك توندوتیژ بن كار له ئهركو جێبهجێكردنی رۆژانهی بكاتو لایهنی كهم له دوو شوێندا بۆ نموونه ماڵ، قوتابخانه ئهم رهفتارانه بكات، ئهگهر تهنها له ماڵهوه، یان له قوتابخانه بهم شێوهیه ههڵسوكهوت بكات، ئهوا به نهخۆشی دانانرێتو چارهسهری تهنها مهسهلهی كات دهبێت، چارهسهری ئهم گرفته تا زوو بكرێت باشتره، چارهسهری به دهرمانو چارهسهری دهروونییه، كهوا له لایهن پپسۆری دهروونی تایبهت دهبێت.redar_moh@yahoo.com
|
ادامه مطلب
پێش هاتنی منداڵ، دایك وباوک سهربهستن و کاتیان بۆ یهکتری زۆره. بهڵام دوای هاتنی منداڵ، ئاڵوگۆرێکی تهواو بهسهر ژیانی هاوسهرێتیدا
دێت و دایک و باوک کاتیان بۆ یهکتر کهم دهبیتهوه، به جۆرێک زۆرترین کات بۆ منداڵ تهرخان دهکرێت. لهم حهڵهتهدا، باوک تاڕادهیهك له هاوسهرهکهی دادهبڕێت، چونکه دایک هیلاکی و ماندووبوونێکی زۆری له گهڵ خۆی هێناوه و پێویستی به خهو و پشوودان ههیه و هاوکات دهبێ ئامۆژگاری وردی منداڵیش بکات. ههر چهند باوکیش تاڕادهیهک له ههوڵی منداڵ به خێوکردن دایه، بهڵام ئهرکی سهرهکی منداڵ بهگشتی لهئهستۆی دایکه، به تایبهتی لهم تهمهنهدا. بهڵام خۆشهویستی دایک بۆ منداڵ ئهوهنده به هێزه که ههر چهشنه هیلاکی و ماندووبوونێک له پێناو مندال به چاوێکی زۆرکهم سهیر دهکرێت.گرینگه که باب له دۆخێکی وهها یارمهتی داێك بدات بۆ باشتر ئامۆژگاری کردن له منداڵ، ههروهها دایکیش چاوهڕوانی ئهوه دهکات که باوک به چاوێکی دڵسۆزانه سهیری دایک بکات وهک کهسێکی بهرههم هێنهر. کاتێک چاوهڕوانییهکهی دایک بهم جۆره که خۆی چاوهڕوانی دهکا بێته دی دڵگهرمێکی زۆرتر به ژیان و مندالدهبهخشێت، و به پێچهوانهشی دهبێته مایهی دڵساردی و کهترهخهمی کردن له منداڵ. زۆرجار دێته پێش که باوک تهنها بهرههمهکه(منداڵهکه)ی بۆ گرینگه، نهک بهرههم هێنهر، که ئهو بۆچونه دهبێته هۆی ناهۆمێدی دایک له ژیان. لهگهڵ ئهوهش باوکیش ئهو چاوهڕوانییه له دایک دهکات که به بۆنهی مندال، باوکی مندال فهراموش نهکرێت و نهبێته قوربانی خۆشهویستی دایک و منداڵ، که دیسان ئهمهش بۆ باوک جێگای نیگهرانییه.
بێ گومان هاتنی منداڵی ساوا بۆ داێك وباب زۆر جێگای شادمانییه، بهڵام رهنگه زۆرجار ئهو شادمانییه ببێته هۆی دروستبوونی بهتاڵایی نێوان ژن و مێرد که پێوهندی ئهوان لاواز دهکات. بۆ چون و وشیاری ژن وپیاو لهو بوارهوه زۆر گرینگه و دهور دهبینێت، ئهگهر ژن و پیاو به دروستی له ژیانی هاوبهشی خۆیان تێبگهن،و ژیانی هاوبهشی که لهسهر بنهمای خۆشهویستی و متمانه داڕێژرابێت، ههردوولا بهدروستی خۆیان بۆ منداڵ بهخێو کردن ئامادهدهکهن و هاتنی منداڵ خۆشهویستی و پێوهندی دایک و باوک پتهو دهکات. به هاتنی منداڵ گهرم وگوڕی له ژیان زۆرتر دهبێت، چونکه گڕوتینی خۆشهویستی منداڵ پێوهندی دایک و باوک پتهوتر دهکات. بهڵام ئهگهر ژیانی هاوبهشی لهسهر بنهمای قازانج و بهرژهوهندی تاک یان قهوم و تایفه دابێت، هاتنی منداڵ دهبیته هۆی ساردی و ناکۆکی ژن ومێرد. زۆرجار که ژن ومێرد پێکهوه ناتهبان و دانویان ناکوڵیت، لهلایهن کهس و کاریان پێشنیاری مندال بوونیان پێدهکرێت که گۆیا به هاتنی مندال ناکۆکییهکان تهواو دهبن. زۆر سهیره ژن و مێردێک که پیکهوه حاوانهوهیان نهبێت، چۆن لهسهر شێوهی تهربیهتی منداڵ یهلکا دهبنهوه؟ ئهمرۆکه دهبینین که زۆرتری تهڵاقهکان دوای هاتنی منداڵ دێنه گۆڕ.
ئهگهرهاتنی منداڵ سۆزی خۆشهویستی له نێوان داێکو باب کهم کاتهوه، دهبێته مایهی نیگهرانی، ئهگهریش سۆزی خۆشهویستی زۆرتر بێت، ئهوه جیگای دڵ گهرمی و هومێده. کاتێك که منداڵ له دایك دهبێت، گرینگه که باب له جاران زۆرتر یارمهتی دایك بدات، زۆرتر خۆشهویستی خۆی بهرانبهر به هاوسهرهکهی دهرببڕێت،و زۆرتر سرنج و هۆشی پێبدات.
پهروهردهکردن بۆ چی؟
پهروهردهکردنی منداڵ گرینگترین و قورسترین ئهرکی سهرشانی دایک و باوکه، که ئهوهش مشوور و دڵسۆزی زۆری پێویسته. لهلایهکی دیکهوه ئهرکێکی شیرینه که شێوهی دروستی بارهێنان و دڵسۆزی منداڵ دهبێته هۆی رهزامهندی دایکوباوک و منداڵ(دوولایهنه). بهشێکی زۆر له دایکان و باوکان ئێستاش لهسهر شێوازی کۆن منداڵ پهروهرده دهکهن بێ ئهوهی ئاکامی پهروهرده کردنهکه لێکبدهنهوه یا بارودۆخی ئێستای ژیانی منداڵ لێکبدهنهوه. بهڵام پهروهردهکردن لهسهر بنهمای زانیاری و شێوازی دروست ئاکامێکی باشتری لێدهبێتهوهو منداڵ باشتر هاندهدات بهروه دروست گهشهکردن. ههر بهو مهبهسته، گرینگه که دایک و باوک یان به پرسانی منداڵ شارهزایی لهم بارهوه لهسهر مندال وهرگرن، که ئهو کاره له ڕاستیدا به قازانجی ههر دوولایه.
ههندێ له دایکان و باوکان ههر لهسهر شێوازی کۆن منداڵ پهروهرده دهکهن، ههر لهسهر ئهو شێوازهی که خۆیان پێی پهروهرده کراون. ئێمه دهبینین که سهردهمی منداڵی ئێمه لهگهڵ ئێستای منداڵهکانی خۆمان جیاوازی زۆری ههیه، کهواته دهکری ئێمهش لهسهر ئهو شێوازه بڕۆین؟ زۆرجار دایک و باوک به مندال دهڵێن که لهسهردهمی منداڵی ئهوان فڵان شته نهبووه و فڵان قسه نهگوتراوه، ههر بهم هۆیه دهبێ ئهوانیش بێدهنگ بن و لهوهی که ههیه رازی بن. گهڕانهوه بۆ سهر ژیانی رابردوو زۆر زۆحمهته، چونکه مرۆ به درێژایی مێژوو له حهولی پێکهێنانی ژیانێکی پڕ لهئاسودهیی و بێ کێشهدایه. ههربهو هۆیهیه که تا ئێستاش میتۆدی کۆن دهگهڵ میتۆدی نوێ هاودهنگ و هاوئاههنگ نییه.
منبع : http://www.qelem.com/mndal/babetekan/3.htm
ادامه مطلب
هۆکارەکانى توشبوونى منداڵ بە کێشە دەروونییەکانئامادهکردنی :
چارهسهرهسازی دهروونی
سهڵاح حهسهن
هۆکارى زۆرێک لە کێشە دەروونى و هەڵچونییەکانى منداڵ بریتییە لە شێوازى پەروەردە و پێگەیاندنى منداڵ لە نێو دەزگا کۆمەڵایەتییەکاندا بە گشتى و ژینگەى خێزان بەتایبەتى، لە بەرئەوە خێزان پشکێکى گەورەى بەردەکەوێت. دروستکردنى ژیانى هاوسەرێتى بریتییە لە پێکەوە کۆبونەوەى دووکەس بەشێوەى ژیانێکى نوێ، لەژێر چەترى پێکهاتەیەکدا کە ئەویش بریتییە لە خێزان ، بەهۆى بوونى جیاوازییەکى زۆر لە نێوان تاکەکاندا، لەکاتى دروستکردنى خێزاندا زۆرترین حاڵەتى خۆگونجاندن پێویستە بۆ دایکان و باوکان تاکو بتوانن ژیانێکى سەرکەوتوو دروست بکەن، لەبەرئەوەى هەریەکەیان ئەزموون و تێگەیشتن و دابونەریتى تایبەتى خۆى هەیە و هەریەکەیان لە ژینگەیەکى جیاوازدا پەروەردە بوون. لە تێگەیشتن و جیاوازیی و کێشەکانى نێو خێزاندا دایک وباوک تێیدا بەشدارن و ئەمەش کاریگەریی و زیانەکانى تەنها بۆ خۆیان نییە، بەڵکو کاریگەرى گەورە لەسەر منداڵەکانیش جێدەهێڵێت.
منداڵ کائینێکى ناسکە و بە ئاسانى کاریگەرى لێدەکرێت بە هۆى ئەو شتانەى لە چواردەوریدا هەیە، لێرەوە ئێمە وەکو دایکان و باوکان بەرپرسیارێتییەکى گەورە لە ئەستۆماندایە لە پێگەیاندن و ئاڕاستەکردنى منداڵەکانماندا، یان بەشێوەیەکە بەرەو رێگەیەکى ڕاستەو گەنجێک دروست دەکات لەسەر پەیرەوێکى دروست و دوور لە تێکچون و کێشەى دەروونى.. یان گەنجێک پێدەگەیەنێت گرفتارە بە چەندین گرێى دەروونى و لە داهاتودا دەبێتە هۆى لادان یان نەخۆشى دەروونى.
لەم بەشەدا ئەو هۆکارانە دەخەینە بەرچاو کە دەبنە هۆى دروستکردنى کێشەى دەروونى لاى منداڵ، پێویستە لەسەر ئێمەش هەموو کات لەبەرچاویان بگرین و بەپێى توانا دوربکەوینەوە لێیان تاکو منداڵەکانمان بەتەندروستییەکى دەروونى باشەوە ژیان بەسەربەرن.
ئەو هۆکارانەى دایک و باوک هەردوکیان سەرچاوەیانن:
• مامەڵەکردنى توند و تیژ لەگەڵ منداڵ، سزاى جەستەیى، ئیهانە و سەرزەنشتکردن،… ئەمانە دەبنە هۆى وەستانى گەشەکردنى متمانە بەخۆبوون لاى منداڵ و لەجێگەى ئەودا ترس و دودڵى و شەرم دروست دەبێت لە هەرشتێک کە بیرى لێدەکاتەوە پێى هەڵسێت، هەروەها دەبێتە هۆى توشبوونى بە گرفتارى دەروونى.
• جیاوازى و ململانێى خێزانى، منداڵ والێدەکات ببێتە لایەنگرى دایک یان باوک لەگشت بابەتەکاندا، ئەمەش دەیخاتە ناو ململانێیەکى دەروونییەوە.
• گرنگى و نازدان بە منداڵى نوێ ، هاتنە دنیاى منداڵى نوێ لەناو خێزاندا بە زەبرێکى دەروونى توند دەژمێردرێت بۆ منداڵەکانى تر کە بەهۆیەوە توشى ڕوخان دەبن.. منداڵ دەکەوێتە تەنگژەیەکەوە تاکو دەگاتە ئاستى خەمبار بوون کاتێک منداڵێکى تر دەبێتە خاوەنى بەختێکى باش کە پێشتر ئەو خاوەنى بووە، بۆتە خاوەنى کۆمەڵێک شت منداڵەکانى تر وەکو ئەو نییانە ، هۆکارى هەموو ئەم شتانە بریتییە لە بەناز پەروەردەکردنى منداڵى نوێ بەشێوەیەکى بەرچاو لەلایەن دایک و باوک و گرنگى نەدان بە منداڵەکەى تر وەکو لەپێشتردا گرنگییان پێدەدا.
ادامه مطلب
Written by فایهق سهعید | |
| Sunday, 07 January 2007 | |
|
ئهم دیدارهی سهرهوه لهگهڵ فایهق سهعید لهلایهن نیشتیمان جهمیلهوه ساز كراوهو بهدوو بهش لهههردوو ژماره 30-32 ی ههفتهنامهی (زهنگ) دا بڵاوكراوهتهوه
پ1\پیَكهیَنانى پرۆسهى هاوسهرگیرى له نیَوان كچ و كوریَكدا كه ئاشناى كهسایهتى یهكتر نین ئهمهش له كۆمهلگهى كوردیدا به چهند شیَوازیَك پیَك دیَت وهك(ژن بهژن,گهوره وبچوك,سىَ بهگا, بهزۆر بهشوودانى كچان به شیرباییهكى زۆر ....هتد)ئایا ئهمه واناكات كهمناڵ بكهویَته نیَوان بیروبۆچوونى جیاوازى دایك و بابهوه ؟دواتر ئایدۆلۆژیاى جودا چ كاریگهریهكى نهگهتیڤى ئهبیَت لهسهر كهسایهتى منال ؟ زۆر كهسی نائاشنا لهكاتی هاوسهرگیریدا بههیچ یهكێك لهو شێوازانهدا تێپهر نابن. مهسهلهكه زۆر بهسانایی ئهوهیه ئهو دوو كهسه نائاشنایه لهبهر زۆر هۆكاری دیكه و لهبارودۆخێكی تایبهتدا یهكتریان دیوهو دهیانهوێت هاوسهرگیری بكهن. دهكرێ بیروبۆچوونهكانی ئهم دوو كهسه بهشێوهیهكی ئاسایی كهمێك لهیهك جودابن و دهشكرێ بهشێوهیهكی نائاسایی لهیهكهوه زۆر دووربن. ئهگهر پرسیارهكهی تۆ بهشێوهیهكی حهرفی وهربگرم دهڵێم بوونی ئهو بیروبۆچوونه جیاوازانهی نێوان دایك و باوك بۆ ههموو لایهك نهك زیانمهند نیه بهڵكو زۆریش پێویسته. ئهم بیروبۆچوونه جیاوازانه بۆ مناڵ بهرادهیهك پێویستن كهدهبێته بنهمای پهروهردهیهكی زۆر سودمهندو هاوچهرخ. ههموو قوتابخانه هاوچهرخهكانی پهروهرده كار لهسهر ئهوه دهكهن كهمناڵ دهبێ بهبیروبۆچوونی جیاواز پهروهرده بكرێت. خۆ ئهگهر مناڵ لهماڵهوه بهو شێوهیه پهروهرده بكرێت ئهوه زۆر چاكه. پهروهردهناسه بونیادگهراكان لهههموو قوتابخانهكانی دیكه زیاتر چهخت لهسهر ئهمه دهكهنهمه. بهلایهنی كهمهوه نزیكهی 30 ساڵ دهبێت قوتابخانه هاوچهرخهكان كار لهسهر ئهم بابهته دهكهن. بهڵام ئهگهر مهبهستت لهپرسیارهكهت ئهو جیاوازییه گهورهیهیه كهدهبێته هۆی دروستبوونی شهڕو ئاژاوهی نێو خێزان ئهوه بابهتێكی تهواو جودایهو بهشێوهیهكی دیكه دهكهوێتهوه. ئهو بارودۆخه كهدهبێته هۆی شهڕو ئاژاوایهكی زۆر دواتر توندوتیژی دێنێته ئاراوهو زهرهرمهندی گهورهش تێیدا مناڵه. بهڵام ئهمه پهیوهندی تهنها بهدوو كهسی نائاشناوه نیه بهڵكو زۆر لهو كهسانهی كهبهتهواویش ئاشنای یهكترن تووشی ئهو حاڵهته دهبن. ئهم توندوتیژییه تا بلێی كاریگهری نێگهتیڤانهی لهسهر مناڵ زۆره. بهكورتی بیروبۆچوونی جودا وا لهمنال دهكات لهدوو روانگهی جیاوازهوه بۆ ههمان گرفت بروانێت، بهڵام ئاژاوه وا لهمنال دهكات نهتوانێت سنوری ئهو دوو بۆچوونه لهیهك جودا بكاتهوهو توشی دهیهها پهتای كۆمهڵایهتی دهكات. بۆ ئهوهی لهوهڵامهكهشم بهههله تێنهگهیت دهبێ بڵێم ئاشنابوونی دوو كهس بهشێوهیهكی باش بهر لهوهی هاوسهرگیری بكهن زۆر گرفت روون دهكاتهوهو رێگه لهزۆر گرفتیش دهگرێت. |
ادامه مطلب
عەقڵى مرۆڤ بریتیە لەدەرهاویشتەکانى مێشکى مرۆڤ ،چالاکیەکانى مێشکى مرۆڤیش بریتین لەیادکردنەوەو وێناندن و خەیاڵکردن … هتد، ئەوەى لێرەدا مەبەستمانە خەیاڵە، بەتایبەتى خەیاڵی زانستى کەسەرچاوەى هزرى مرۆڤە، خەیاڵیش بەو پێیەى کەیەکێکە لەچالاکیەکانى مێشکى مرۆڤ، هاوکات بریتیە لەئامادەکردنى ئەو وێنانەى کەپێشتر دەرکى پێ نەکراوە، منداڵ خۆى وادێتە پێش چاو کە ئوتومبێلێک لێ دەخوڕێت ،یان ماتۆڕێکى ماراسۆنى لێدەخوڕێت ،ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە خەیاڵ کردن بریتیە لەدروست کردنى وێنەى زەینى و لەدەورو بەرى چەند چەند دیاردەیەک دەخولێتەوەو هاوکات گوزارشت لەدیاردە ڕاستەقینەکەى ناکات ، چالاکیەکانى ئاژەڵ خەیاڵی تێدا نیە، بەڵام مرۆڤیش هەر لەگەڵ بوونى لەسەر ئەم هەسارەیە خەیاڵی لەگەڵدا بووە، لەبەرئەوە چیرۆکى بەردەوامى مرۆڤ چیرۆکى خەیاڵە،هیچ چیرۆک و هیچ بەرهەمێکى دیکەى ئەدەبى خەیاڵ نەبووە،بەڵکو هەندێ داهێنانى زانستیش بەخەیاڵ دەستى پێکردووە، بەربونەوەى سێوێک لەباخچەى نیوتن بووە هۆى داهێنانى تیۆرى کێش لەلایەن نیوتنەوە، خەیاڵ بەر ِابردوەوە بەستراوە و پەیوەندیەک لەنێوان خەیاڵکردن و بیرکردنەوەدا هەیە ،ئەم پەیوەندیەش بەگوێرەى گەشەکردنى قۆناخى مناڵ یان گەورە دەگۆڕێت، ئەگەر مرۆڤ تواناى خەیاڵی نەبوایە ئەوا ڕوداوەکانى مێژووى هەرس نەدەکرد، یان نەیدەتوانى لە هونەرو ئەدەب و زانست تێبگات، یان توخمەکانى ڕۆشنبیرى وەربگرێت، کەواتە پرۆسەى خەیاڵکردن ڕۆلێکى گەورەى لە بەرجەستە بوونى هزرەکان و دۆزینەوەو داهێنان و سیستەم و بیروباوەڕەکان و بەرهەمى ئەدەبی و هونەرییەکان،زۆرجار لەنێو کۆڕو کۆمەڵەکان خەیاڵ وەک شتێکى وێڵ ولابەلا بەکاردێنین ، چونکە زۆرکەس لەکاتى ژیانى ئاساییدا وەک گوزارشت لەخەونێک یان بیرکردنەوەیەک یان حەزێک بەکارى دێنێت ،بەڵام لەبوارى دەرونزانیدا ماناى خۆى هەیە ، هەرچەندە بۆ ماوەیەکى زۆرخەیاڵ دوور خرایەوە بەبیانوى ئەوەى خەیاڵ بابەتێکە سەر بەتیۆرە کۆنەکانى دەرونزانییە، یان سەر بەدەرونزانى بەهرەکانە (علم النفس الملکات) ،پاشان وشەیەکى جێگرەوەى ئەو هاتە ئاراوە ئەویش فەنتازیایە .
هەندێک جــار لەوانەیە خـەیاڵ ببێتە هۆى تەمبەڵی و تەوەزەلی ، بــەڵام تیۆرێک هەیە گەشەو پێشکەوتن بۆ تـوانایەک دەگـەڕێنێتەوە ئەو توانـایە پێی دەوترێت ((چوونە کڵێشەى ویژدانى – التقمێ الوجدانى )) کەبەخەیاڵەوە بەندەو ئاماژە بەتواناى تاکێک یان کۆمەڵێک دەدات و خۆى دەخاتە جێی ئەو تاکە ، یان کۆمەڵێکى دیکە، پاشان لاسایی چەند ڕەفتارو هزرێکى ئەو کۆمەڵە دەکاتەوە و واى لێدەکات بیر لەگۆڕینى ڕەفتارى خۆى بکاتەو،پسپۆڕان دوو جۆر خەیاڵ دیارى دەکەن :خەیاڵی سلبی واتە ڕوخێنەرو خەیاڵی ئیجابی واتە بنیاتنەر، خەیاڵیش هەیە داهێنەرانەیەو خەیاڵیش هەیە لاسایی کەرەوەیە. ئەگەر سەرنج بدرێت منداڵ زۆرجار ڕوداوێک لەدروستکردنى خۆى دەگێرێتەوە و زیادە ڕۆیشى تێدا دەکات ، یان خەیاڵ دەکاتە واقیع ، کۆمەڵ ئەو جۆرە منداڵانە بەدرۆزن لەقەڵەم ئەدات ،بەڵام درۆکەشیان سپیە پێویستە لەدرۆ کردنى واقیع جیاى بکەینەوە هەندێ جۆرى ئەم خەیاڵە لەجۆرى لەڕێی لادەرى زەینیە (الانحراف الژهنى) . خەیاڵ کردن بەشێکى زۆرى چالاکى ئەقڵی منداڵی داگیر کردووە چەندان کارو کردەوەو خەیاڵ دێتە مێشکیان، لەوانەیە هەندێک لەو خەیاڵانەى منداڵ کە لەواقیعدا بەرجەستەى دەکات لاى ئێمە پەسەند نەبێت و دژیان بوەستین لەبەر ئەوە پێویستە شارەزایی سەبارەت بەپەروەردەو دەرونزانى منداڵ پەیدابکەین ،منداڵ زۆر لەهزرو یارى و ئاواتەکانیان لەسەر خەیاڵ دادەمەزرێنن ،بەو پێیە ئەو ڕوداوو کارەساتانەى کەلەژینگەیاندا هەیە ،یان ئەو جۆرە فیلم و شانۆو فرت و فێڵە سینەماییانە کـەهۆیەکانى ڕاگەیانــدن پروپاگەندەى بۆ دەکات دەبنە هــەوێنى خەیاڵی مـنداڵانـى ووڵاتەکـەمـان، لــەبـەرئەوە پێویستە لــەسـەر ڕاگەیانـدن هۆیـەکانـى بـەشـێوەیــەک بخاتە گــەڕ ڕەچــاوى مـنداڵان بکـات و بەشێک لەبەرنامەکانى تایبەت بێت
بەگەشەپێدانى هۆشیاریی زانستى منداڵان و پیویستە لەسەر ئەدیبان و چیرۆک نووسان ئاگادارى و مـوتاڵایان لەسەر زانستە کۆمەڵایەتى و دەرونزانیەکان هەبێت ،هەروەها پێویستە لەسەر توێژەرەوانى کۆمەڵناسی و دەرونزانى ئاگادارى ئەدەب بن و شارەزایی لێ پەیدا بکەن و کاربەدەستانى پەروەردەو فێرکردنیش لەپرۆگرامەکاندا ڕەچاوى ئەو خاڵانە بکەن .
شیعرو ئەدەب بەهیچ شێوەیەک کەمتر نییە لەزانست و تەکنەلۆژیا، بەڵام تاوانەکە بۆ سەر ئەدیبانە کەبەرهەمەکانیان دوورە لەبازنەى ئەدەبی مناڵان و واش تێنەگەن ئەدەب وزانست دژ بەیەکن ،چونکە گرفتى نەزانیی چونیەتى پەیوەندى دروست کردن لەنێوان ئەدەب و زانست بۆتە هۆى دورى نێوان ئەدەب و زانست.
خەیاڵی مناڵ لەنێوان (3-5) ساڵاندا زۆر تیژە، بەڵام ئەو خەیاڵە لەژینگەیەکى هەژاردا دەژی کەتیایدا بەخێو کراوە،دارێک وا وێنا دەکات کە ئەسپێکەو دەیخاتە نێوان هەردوو قاچیەوەو خێرا خێرا تاوى دەدات بەو خەیاڵەوە کەئەوە سوارێکە لەنێو سوارەکانى فلیمێکى سینەمایی ،بوکە شوشەیەک لاى ئەو گیاندارێکى زیندوەو بەنەرمى ڕەفتارى لەگەڵ دەکات و هەندێ جاریش لێی توڕە دەبێت و جوێنی دەداتێ، ئەو یاریانە لاى منداڵ جیهانێکى گەورەیەو ، ڕەنگە لاى گەورەش شتێکى زۆر ئاسای بێت و هەندێ جاریش لەو مــنداڵە توڕە ببین و بڵێین ..(( وەرە سەر زل ئەم یاریانە فڕێ بدە دەرەوەو ، ئەم ناوە پیس مەکە، خێراکە دەى ، ناشیرین…هتد)) ، ئەم جۆرە یاریانە زمانحاڵی منداڵە یان گوزارشتە لەو خەیاڵەى لەمێشکیدایە ،بۆیە دەڵێن ئەو بەرهەمەى هەندێک خەیاڵی تێدا نەبێت ناچێتە ڕیزى ئەدەب و هونەرەوە ، لەو بارەیەوە شاعیرى ئینگلیز کریستوفر فراى دەڵێت : یەکەم توانا کەپێویستە بایەخى بدەبینێ پێش ئەوەى ژەنگ هەڵبێنێ خەیاڵە، هەر خەیاڵیشە وامان لێدەکات هەموو ڕۆژێک جیهان بەشێوەیەکى نوێ ببینین ))، ئەگینا دەورو بەرمان هەمووى دووبارەیەو لێی بێزار دەبین ،یارى منداڵیش کە بەخەیاڵ دەست پێدەکات هونەرە ، لەوانەشە هونەرێکى زۆر گەورە بێت، لەو بارەیەشەوە ، دکتۆر لوڤنڤلد هونەر بەشێوەیەک لەیارى لەقەڵەم دەدات ، هەروەها (IN KINDE DER GENIUS)هار تلاوب لە کتێبێکدا بەناوى
دەڵێت : لەوکاتەى کەمنداڵێک لەپێش کۆمەڵە خەڵکێک یرى دەکات ، ئەو یاریە هیچى لە هونەر کەمتر نییە ، بەڵام لەبەر ئەوەى منداڵ زمانەکەى تەواو نییە تەنها جموجۆڵەکانى خۆى گوزارشتى لێدەکات ،گەورە لێی تێنگات جگە لەئەدەب، زانستیش بـێ خـەیاڵ نەبوە، چـونکە بیرکردنەوەى زانستیش پشت بە گریمانە (فرچیە) دەبەستێت ، خەیاڵیش ڕۆلێکى گەورە لەپێک هێنانى ئەو گریمانەیە دەبینێت، کەوتنە خوارەوەى سێوەکە لەباخچەى نیوتن بووە هۆى خەیاڵێک لاى نیوتن کەلەئەنجامدا گەیشتە ئەو گریمانە زانستیەی سەبارەت بەکێشى زەوى ، ئەدەب و زانست پەیوەندیەکى وا پتەویان بەیەکەوە هەیە وەکو دوو ئەسپ وان گالیسکەکە ڕائەکێشن ، ئەگەر یەکێکیان لاواز بێت ئەوا ئەوەى دیکەیان ماندو دەبێت بەحوکمى ئەوەى ئەسپێکیان ئەوى دیکە بەجێدێلێت ، ئەمەش ناکرێت بۆ ڕاکێشانى ئەو گالیسکەیە.
منداڵ لەتەمەنى (3-5) ساڵان لەگەڵ خێزان و دەوروبەریدا دەژی کەخزم و کەسوکارو دراوسێ و…هتد ، جگە لەهۆیەکانى یاریکردن و ئەو جل و بەرگەى لەبەرى دەکات ئەو خواردنەى دەیخوات ئەو ئاژەڵ و باڵدارانەى دەوروبەرى وەک مریشک و مراوى و قازو…..پشیلەو سەگ و سەرەڕاى کاریگەریکانى دیاردە ئاسمانیەکان وەک سەرماو گەرماو تیشک و تاریکى و ،هەموویان بابەتى خەیاڵن بۆ منداڵ ، ئەو بابەتەى چەند دەوڵەمەند بێت ئەو خەیاڵەش ئەوەندە دەوڵەمەند دەبێت و هەر بەو توخمانە منداڵ کاریگەر دەبیت ، بۆیە پرسیار دەکات، منداڵ زۆر خۆپەرستە چونکە هەوڵ دەدات لەو جیهانەى دەورو بەرى بگات ، خەیاڵیشى تیژەو ئامادەیە بۆ وەرگرتنى هەموو شتێک، بەڵام دەوربەرى زوڵمى لێدەکات کە حەقیقەتى ئەو خەیاڵە نازانێت، زۆرجار سەرقاپی مەنجەڵێک دەکاتە ستێرنى ئۆتۆمبێلێک کەچى تێرو پڕی تێ هەڵدەدەن ،توێژینەوەکان دەریان خستوە جموجۆڵی منداڵ لەتەمەنى بەرەو (3) ساڵان ،نزیکەى (5ر6) هەڵوێستى خەیاڵی لەهەر (150) خولەک ئەنجام دەدات و وردە وردە ئەو ژمارەیەش زیاد دەکات .
خەیاڵی زانستى لەزۆربەى ووڵاتانى پێشکەوتووى ڕۆژئاوا بایەخى زۆرى پـێ دراوەو زۆربەى بوارەکانى ژیانى گرتۆتەوەو لەئەدەبی مـنداڵانیشدا ڕەنگى داوەتەوە ، بایەخدانى ئەوان بە ڕۆشنبیرى منداڵان یان بەدەزگایەکى ڕۆشنبیرى منداڵان هەندەى وەزارەتى بەرگرى ووڵاتێکى رۆژهەڵاتى دەبێت و هەندێ جاریش تۆژەران و ئەدیبانى گەورەى ووڵاتان کارى هاوبەشی بۆ دەکەن کەخزمەتى منداڵان بکات، بێ گوێدانە ئایدۆلۆژیاو سیاسەت و سنورى ووڵاتانیان، هەر لەو بوارەشدا واتە بوارى خەیاڵی زانستى منداڵان چەندان زاناو پسپۆڕى گەورە خۆیان تەرخان کردووە وەکو:
1- فەرید هوبل : خەیاڵی زانستى، زانایەکى فیزیایی و گەردونناسێکى بەرزى ئینگلتەڕایەو خاوەنى تیۆرییەکى ناسراوە لە دروست بونى گەردوون .
2- ئارسەر کۆستلەر: لە دەرونناسە پایە بەرزەکانى ئینگلتەڕایەو خاوەنى تیۆرێکە سەبارەت بەشیکردنەوەى سروشتى داهێنان …هتد.
سەرچاوەکان:-
1- ثقافە الاطفال – تالیف د . هادی نعمان الهیتی – الکویت 1988.
2- الخیال العلمی فی ادب الاگفال – د . نوری جعفر – مگابع پنیان 1985.
3- التربیە عن طریق الفن – هیربرزت – رید. الهیئە المێریە العامە للکتاب 1996.
4- تربیە الموهوبین والتطور التربوی – د . کمال ابو سماحە – دار الفرقان ، 1992
گهشهی کۆمهڵایهتیانهی مناڵ
نووسینی : توێژهری دهروونی
سامان سیوهیلی
ئاشکرایه کاتێک مناڵ لهدایک دهبێت هیچ دهربارهی ژیانی کۆمهڵایهتی نازانێت و وهڵامدانهوهی بۆ پێداویستیهکانی کتوپڕه و ڕهچاوی دهوروبهر و ژینگه کۆمهڵایهتیهکهی ناکات ، کهی برسی بوو دهبێت بخوات کهی خهوی هات دهخهوێت و کهی پاشهڕۆی دانا دایدهنێت . بهڵام لهڕێگهی پرۆسهی گۆشکردنی کۆمهڵایهتیهوه مناڵ لهتاکێکی بایۆلۆژیهوه دهگۆڕێت بۆ کهسێکی کۆمهڵایهتی ، یهکهم کهس لهژیانی مناڵدا بهشدار دهبێت لهم پرۆسهیهدا دایکه پاشان باوک و ئهندامانی تری خێزان . ئامێزی گهرمی دایک و پرۆسهی شیر پێدان و لای لایه کردن و ئیمائاتهکانی دایک بهڕووی مناڵدا تێکڕا ئهو وروژێنهرانهن که مناڵ وهڵامدانهوهی بۆیان دهبێت . دهروونناسان لهسهر ئهوه کۆکن که پێنج یان شهش ساڵی سهرهتای تهمهنی مناڵ قۆناغێکی زۆر گرنگ و ههستیاره لهژیانی تاکدا ، چونکه لهم قۆناغهدا مناڵ بهئاسانی کاری لێدهکرێت و توانای فێربوونی زۆره ، شارهزایی و فێڵی کهمه . بۆیه ئهم قۆناغه بهبهردی بناغهی کهسێتی مرۆڤ دادهنرێت بۆ پاشهڕۆژ ، دهروون دروستی و نهخۆشی ، خێرخوازی و شهڕهنگێزی ، گۆشگیری و کراوهیی ، لهژیانی کهسهکاندا تاڕادهیهکی زۆر بهنده بهم قۆناغه ههستیارهی سهرهتای ژیانی مناڵی . ههر لهم قۆناغهدا بهشێکی زۆر له نهریت و بیروباوهڕ و سۆزهکان و ڕێباز و ئاڕاستهکان دادهمهزرێن ، ئهم ڕاستیانهش لێکۆڵینهوه و توێژینهوه کلینیکی و ئهنثرۆپۆلۆژیهکان سهلماندوویانه ، بۆنموونه : خێڵی ( ئهرابش ) کهیهکێکه لهخێڵه سهرهتاییهکانی ئهفهریقیا ، کهسهکانی ئهم خێڵه بهوه ناسراون که لێبوردهن و هێمن و لهسهرخۆن و هاوڕێیهتی و گیانی یارمهتی زۆره لهنێوانیاندا .. ڕقیان لهخۆزاڵکردن و کێبهرکێیه ، خۆبهزلزان و شهڕهنگێز نین ، هۆکاری ئهم خهسڵهته پۆزهتیفانانه دهگهڕێتهوه بۆ ئهوهی کهمناڵ لهم خێڵهدا جێگای خۆشهویستی و سۆزی خێزانه ، ههرکاتێک برسی بوو دایکی شیری دهداتێ و شیرپێدانهکهی دایکیشی بۆ ماوهی درێژ دهبێت ، دایک بۆ ههرشوێنێک بڕوات مناڵهکهی لهگهڵ خۆیدا دهبات ، واته پهیوهندیهکی کۆمهڵایهتیانهی تۆکمه و توندوتۆڵ مناڵ گرێ دهدات بهدایک و خێزانهوه بۆیه ههر لهسهرهتاوه ئهو باوهڕهی لادروست دهبێت که دونیا خێر و چاکهیه .. خهڵکی ههموو چاکن . پێچهوانهی ئهم خێڵه ، خێڵی ( مودوگومر ) که هاوسێی ئهم خێڵی ( ئهرابش )ه ، کهسهکانی ئهم خێڵه شهڕهنگێز و توندڕهو و توندوتیژن تهنانهت ئافرهتهکانیشیان چونکه بهمناڵی مامهڵهی زۆر توندوتیژیان لهگهڵدا دهکرێت ، بۆنموونه لهدایک بوونی مناڵ بهڕووداوێکی بێزراو لهقهڵهم ئهدهن چونکه ههر لهوساتهی دایک دووگیان دهبێت ئیتر باوک لهپهیوهندی دهوهستێت به هاوسهرهکهیهوه ئهمهش پهرچهکردارێکی خراپ دروست دهکات لای ئافرهتهکه بهتایبهتی و خێزان بهگشتی بۆیه تێڕوانینێکی خراپیان ههر لهسهرهتاوه بهرامبهر بههاتنه دنیای مناڵهوه لادروست دهبێت ، مناڵ لهم خێڵهدا لهسهر سهبهتهیهکی زبر دادهنرێت و بهزهحمهت بهدهم داواکانیهوه دهچن بهتایبهتی برسێتی ، دایک بۆماوهی کورت شیر دهدات به کۆرپه و لهکهشێکی توندوتیژدا دهیداتێ ، لێدان و جنێودان و ئازاردان پانتاییهکی گهوره دهگرێت لهمامهڵهکانی گهورهکان بهتایبهت دایک بهرامبهر مناڵ ، ههربۆیه ههر لهمناڵیهوه مناڵ ههست دهکات لهدونیایهکی توندوتیژ و بێبهزهیی و بێسۆزدایه لهپاشهڕۆژدا ئهمیش ههروا ههڵسوکهوت دهکات .
منبع: http://derunnasy.com
ادامه مطلب
